Nhà phố cũ ở trung tâm Tây Ninh phần lớn là kiểu nhà ống tỉnh lỵ Nam Bộ: mặt tiền hẹp, nhà sâu, mái ngói đất nung hoặc mái tôn thay sau, tầng trệt mở ra phố để buôn bán, phía sau và tầng lửng để ở. Rải rác còn những căn có mặt tiền trang trí kiểu thời Pháp hoặc nhà phố hai tầng của những thập niên sau, xen giữa các dãy nhà mới xây.
Số nhà cũ còn lại không nhiều và thay đổi từng năm khi chủ nhà xây mới. Bài này không lập danh sách nhà cổ hay khẳng định niên đại từng căn, mà giúp bạn đọc được những gì đang thấy: vì sao nhà hẹp và sâu, vì sao có hàng hiên, vì sao cửa làm bằng gỗ xếp, và vì sao nhiều nhà cũ khó giữ trong khí hậu nắng nóng của Tây Ninh.
Hình dáng nhà ống: hẹp mặt tiền, sâu vào trong
Ở mọi phố chợ Nam Bộ, mặt tiền là thứ quý nhất. Người buôn bán muốn ai cũng có một khoảng cửa nhìn ra đường, nên các lô đất được chia hẹp ngang và kéo dài vào sâu. Kết quả là kiểu nhà ống mà ta thấy quanh chợ Tây Ninh: bề ngang vừa đủ một gian, bề sâu gấp nhiều lần, nhà nọ tựa tường nhà kia.
Bên trong, nhà cũ thường chia theo chiều sâu. Gian ngoài cùng là chỗ bán hàng hoặc tiếp khách. Gian giữa đặt bàn thờ gia tiên và chỗ sinh hoạt chung. Phía sau là bếp, chỗ tắm giặt, đôi khi có một khoảng sân nhỏ lấy sáng. Gác lửng bằng gỗ ở gian trước dùng để ngủ hoặc chứa hàng, nhìn ra phố qua một khung cửa sổ nhỏ.
Kiểu chia này giải thích nhiều thói quen sinh hoạt phố thị: gia đình vừa bán hàng vừa nấu cơm, trẻ con học bài ngay sau quầy, khách quen được mời vào gian giữa uống trà. Khi nhà được xây lại thành nhà phố nhiều tầng, cách chia theo chiều sâu vẫn còn, chỉ khác là đẩy chỗ ngủ lên các tầng trên.
Ở những lô đất hẹp kẹp giữa hai nhà, ánh sáng và gió là bài toán lớn nhất. Nhà cũ giải bằng giếng trời, ô thoáng trên tường, cửa sổ ở gác lửng, có nhà làm cửa sau mở ra một con hẻm nhỏ. Đứng trong một căn nhà ống cũ giữa trưa, bạn sẽ thấy nắng rơi xuống từ một khoảng trống trên mái, chiếu vào bể nước hay chậu cây ở giữa nhà, phần còn lại vẫn mát và tối dịu.
Những chi tiết giúp nhận ra một căn nhà phố cũ
Mái ngói đất nung hoặc dấu vết của nó. Nhiều nhà cũ đã thay mái tôn cho đỡ dột, nhưng nhìn từ bên hông hoặc từ trên cao vẫn thấy độ dốc mái kiểu ngói, có khi còn vài hàng ngói cũ ở rìa. Mái ngói giúp nhà mát hơn mái tôn trong nắng gắt.
Cửa gỗ xếp hoặc cửa lá sách. Mặt tiền nhà buôn xưa dùng cửa gỗ ghép nhiều tấm, ban ngày tháo ra hoặc xếp gọn để mở toang mặt tiền. Cửa sổ lá sách cho gió lùa mà vẫn che nắng. Nhiều nhà nay đã thay cửa cuốn sắt, nhưng một số vẫn giữ cửa gỗ ở tầng lửng.
Hàng hiên hoặc mái che trước cửa. Khoảng hiên trước nhà là chỗ bày hàng, chỗ ngồi hóng mát buổi chiều, chỗ khách trú mưa. Ở những dãy nhà cũ, mái hiên các nhà nối nhau thành một hành lang có bóng mát dọc phố.
Mặt tiền có gờ chỉ, hoa văn đắp. Một số nhà phố xây trong giai đoạn trước có mặt tiền trang trí gờ chỉ, cột áp tường, hoa văn đắp vữa, đôi khi có ô ghi năm xây hoặc tên hiệu. Đây là dấu vết của lối xây nhà phố chịu ảnh hưởng phương Tây ở các tỉnh lỵ Nam Bộ.
Tường dày, trần cao. Nhà cũ xây tường gạch dày, trần cao để giữ mát. Bước vào từ ngoài nắng, bạn cảm nhận ngay sự khác biệt so với nhà mới trần thấp, nhiều kính.
Vì sao nhà cũ thưa dần
Giữ một căn nhà phố cũ không dễ. Mái ngói lâu năm bị xô, dột vào mùa mưa. Gỗ cửa, gỗ gác bị mối mọt. Tường ẩm chân vì nền nhà thấp hơn mặt đường sau nhiều lần nâng đường. Hệ thống điện nước cũ không đáp ứng máy lạnh, máy nước nóng, thiết bị hiện đại. Sửa từng chỗ tốn kém mà không bền, nên nhiều gia đình chọn đập ra xây mới.
Nhu cầu sử dụng cũng thay đổi. Gia đình đông người cần thêm phòng, con cháu muốn có không gian riêng, cửa hàng cần mặt tiền kính, máy lạnh để giữ khách. Giá trị đất ở trung tâm cao khiến căn nhà một tầng trên lô đất mặt tiền trở thành "lãng phí" trong mắt nhiều người. Một số căn được bán lại cho người xây cao tầng hoặc cho thuê làm cửa hàng.
Vì vậy bức tranh phố trung tâm hôm nay là sự đan xen: một căn nhà ngói thấp kẹp giữa hai nhà phố bốn tầng, một mặt tiền đắp vữa cũ được sơn lại màu mới, một dãy hiên còn giữ nhưng cửa đã thay cửa cuốn. Nhìn kỹ sự đan xen đó cũng là cách đọc lịch sử phát triển của đô thị.
So sánh nhà phố cũ và nhà phố mới ở trung tâm
Hai kiểu nhà có điểm mạnh, điểm yếu khác nhau trong điều kiện khí hậu và nhịp sống của Tây Ninh:
| Khía cạnh | Nhà phố cũ | Nhà phố mới |
|---|---|---|
| Mát | Tường dày, trần cao, mái ngói giữ mát tự nhiên | Phụ thuộc nhiều vào máy lạnh, nhất là mặt tiền kính hướng tây |
| Không gian | Ít phòng, gác lửng chật, chia theo chiều sâu | Nhiều tầng, nhiều phòng, dễ tách cửa hàng và chỗ ở |
| Độ bền | Gỗ dễ mối, mái dễ dột, nền thấp hay ngập | Kết cấu bê tông bền hơn, nền được nâng theo mặt đường |
| Buôn bán | Mặt tiền mở hoàn toàn, hợp hàng bày ra hiên | Mặt tiền kính, hợp cửa hàng cần không gian kín |
| Chi phí giữ | Sửa chữa thường xuyên, khó tìm vật liệu tương tự | Chi phí xây ban đầu lớn, bảo trì ít hơn |
| Giá trị kể chuyện | Mang dấu vết phố thị xưa, được người chụp ảnh tìm đến | Ít nét riêng, giống nhà phố ở nhiều đô thị khác |
Không có lựa chọn nào đúng cho mọi gia đình. Một số chủ nhà tìm cách dung hoà: giữ mặt tiền và khung mái cũ, gia cố bên trong, thêm tầng ở phía sau. Cách này tốn công thiết kế nhưng giữ được nét riêng cho cả dãy phố.
Ngắm nhà phố cũ một cách tôn trọng
Nhà cũ trong phố là nhà ở và nơi buôn bán của người thật, không phải bảo tàng. Nếu bạn thích chụp ảnh hay tìm hiểu kiến trúc, vài điều nên nhớ:
- Chụp từ vỉa hè đối diện, không bước vào hiên hay trong nhà khi chưa được mời.
- Không chụp cận người trong nhà khi họ chưa đồng ý, nhất là người lớn tuổi đang nghỉ.
- Chọn giờ sáng sớm hoặc chiều muộn, khi ánh nắng xiên làm rõ gờ chỉ và mái ngói, phố cũng bớt đông.
- Muốn nghe chuyện căn nhà, mua một món hàng hoặc ly nước rồi hỏi chuyện, đa số chủ nhà vui vẻ kể khi có thời gian.
- Nếu đi theo nhóm đông, chia nhỏ ra, tránh đứng chắn cả lối đi trước cửa hàng đang buôn bán.
- Không đăng địa chỉ chính xác kèm lời đồn về giá bán hay tranh chấp của căn nhà lên mạng.
Cách ngắm này cũng giúp những người chủ nhà cảm thấy ngôi nhà cũ của mình được trân trọng, một lý do nhỏ để họ cân nhắc giữ lại thay vì đập bỏ.
Nhà phố cũ và cái nắng, cái mưa của Tây Ninh
Nhiều chi tiết của nhà phố cũ là câu trả lời cho khí hậu. Tây Ninh nằm sâu trong đất liền, xa biển, nắng gắt và khô nóng hơn các tỉnh ven biển cùng vĩ độ. Mái ngói đất nung có lớp không khí lưu thông ở dưới, nóng chậm hơn mái tôn. Trần cao để hơi nóng bốc lên trên, chỗ người ngồi bên dưới dễ chịu hơn. Tường gạch dày hút nhiệt ban ngày, nhả dần vào ban đêm, giữ trong nhà một nhiệt độ ít dao động.
Mùa mưa thì hàng hiên và mái che lại phát huy. Nước mưa được dẫn ra máng xối, chảy xuống mặt đường, người đi đường tạt vào hiên trú mưa, người bán vẫn bày hàng được dưới mái. Cửa lá sách cho thông gió mà hạt mưa xiên khó tạt vào. Khoảng sân nhỏ phía sau, nếu có, vừa lấy sáng vừa tạo luồng gió đối lưu từ trước ra sau.
Khi xây mới, nhiều nhà bỏ hết những chi tiết đó để có thêm diện tích sàn, rồi bù lại bằng máy lạnh. Đó là lựa chọn dễ hiểu, nhưng ai đang thiết kế nhà ở trung tâm có thể học lại vài nguyên lý cũ: mái có khe thoát nhiệt, ô thoáng trên cửa, hiên che nắng hướng tây. Chi phí thêm không lớn mà tiền điện mùa nắng giảm rõ.
Nếu bạn đang sở hữu một căn nhà phố cũ
Người thừa kế một căn nhà phố cũ ở trung tâm thường đứng giữa hai lựa chọn: giữ và sửa, hay xây mới. Trước khi quyết định, nên mời người có chuyên môn kết cấu đánh giá tình trạng tường, móng, mái. Có những căn nhìn xuống cấp nhưng khung còn chắc, chỉ cần thay mái, chống thấm, làm lại điện nước. Có những căn ngược lại, bề ngoài ổn mà kết cấu yếu, sửa không an toàn.
Thủ tục sửa chữa hay xây mới nhà ở mặt phố trung tâm phải theo quy định cấp phép xây dựng hiện hành và quy hoạch của khu vực. Sau khi gộp phường và tỉnh hợp nhất, cơ quan tiếp nhận hồ sơ có thể thay đổi, nên hỏi trực tiếp bộ phận tiếp nhận hành chính của phường hoặc cơ quan quản lý xây dựng trước khi làm.
Nếu chọn giữ, hãy lưu lại ảnh, giấy tờ, câu chuyện của căn nhà: ai xây, đã buôn bán gì, đã sửa những lần nào. Những ghi chép như vậy có ích cho con cháu và cho bất kỳ ai sau này muốn hiểu phố thị Tây Ninh đã thay đổi ra sao.
Một căn nhà cũ được giữ tử tế còn có giá trị sử dụng thực tế: làm quán cà phê, tiệm sách, cửa hàng đồ thủ công hay chỗ ở cho thuê ngắn ngày, những loại hình cần một không gian có câu chuyện. Đó là hướng một số đô thị khác đã đi, nhưng mỗi căn nhà và mỗi gia đình cần tự cân nhắc khả năng tài chính, pháp lý và nhu cầu riêng trước khi theo.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm Tây Ninh còn nhiều nhà cổ không?
Số nhà phố cũ còn giữ được dáng xưa ở trung tâm không nhiều và giảm dần do xây mới. Chúng nằm rải rác quanh khu chợ và các con đường cũ, xen giữa nhà mới. Bài không lập danh sách nhà cổ vì tình trạng từng căn thay đổi theo thời gian.
Vì sao nhà phố ở Tây Ninh thường hẹp và dài?
Phố chợ phát triển dựa vào buôn bán, mặt tiền là phần giá trị nhất, nên đất được chia hẹp ngang để nhiều nhà cùng có cửa ra phố, rồi kéo sâu vào trong. Kiểu nhà ống này phổ biến ở hầu hết đô thị Nam Bộ.
Nhà phố cũ có mát hơn nhà mới không?
Thường là có, nhờ tường gạch dày, trần cao, mái ngói và cửa lá sách cho gió lùa. Nhưng nhà cũ dễ dột, mối mọt và ẩm chân tường. Nhà mới bền hơn nhưng phụ thuộc máy lạnh, nhất là khi mặt tiền nhiều kính và hướng nắng chiều.
Muốn sửa nhà phố cũ ở phường Tân Ninh cần giấy phép không?
Việc sửa chữa, cải tạo hay xây mới nhà mặt phố phải theo quy định cấp phép xây dựng hiện hành, tuỳ mức độ can thiệp. Nên hỏi bộ phận tiếp nhận hồ sơ của phường hoặc cơ quan quản lý xây dựng để biết loại công việc nào cần xin phép.
Chụp ảnh nhà phố cũ ở trung tâm Tây Ninh lúc nào đẹp?
Sáng sớm và chiều muộn là lúc ánh nắng xiên làm rõ mái ngói, gờ chỉ, hàng hiên, đồng thời phố bớt xe và bớt nóng. Nên đứng ở vỉa hè đối diện và hỏi ý chủ nhà nếu muốn chụp gần hoặc chụp người.
