Trước khi triều Nguyễn đặt tên Tây Ninh năm 1836, vùng đất này đã có người ở từ rất lâu. Dấu vết rõ nhất là các tháp gạch cổ rải rác trong tỉnh, được giới khảo cổ xếp vào các giai đoạn văn hoá cổ ở Nam Bộ; sau đó là các cộng đồng người Khmer, và từ khoảng thế kỷ XVIII là lưu dân người Việt đến khai phá.
Lịch sử thời kỳ này phần lớn được dựng lại từ khảo cổ, ghi chép rời rạc và truyền khẩu, nên có nhiều khoảng trống. Bài này tóm lược những gì các nguồn phổ biến cùng nêu, chỉ ra chỗ nào là giả thuyết, và giải thích vì sao vùng lõi ven rạch Tây Ninh, nơi nay là phường Tân Ninh, lại được chọn làm lỵ sở khi bộ máy hành chính của người Việt vươn tới đây.
Những tháp gạch cổ: dấu vết sớm nhất còn nhìn thấy
Ở Tây Ninh có một số kiến trúc gạch cổ, phổ biến nhất trong sách báo là tháp Chót Mạt ở vùng Tân Châu cũ và tháp Bình Thạnh ở vùng Trảng Bàng cũ. Đây là những công trình xây bằng gạch nung lớn, kỹ thuật ghép gạch khít, có trang trí, được các nhà nghiên cứu xếp vào dòng kiến trúc cổ ở Nam Bộ, liên hệ với các giai đoạn văn hoá thường được gọi là Óc Eo và hậu Óc Eo.
Niên đại cụ thể, chức năng ban đầu và chủ nhân của từng tháp vẫn là chủ đề nghiên cứu. Các bài phổ thông thường ghi niên đại theo thế kỷ, và giữa các nguồn có độ lệch. Khi giới thiệu, cách nói an toàn là "tháp gạch cổ có niên đại nhiều thế kỷ, thuộc dòng kiến trúc cổ Nam Bộ", và dẫn nguồn khảo cổ khi cần chi tiết hơn.
Cả hai tháp đều nằm ngoài phường Tân Ninh. Người ở trung tâm muốn xem tận mắt có thể đi trong ngày, kết hợp với những điểm khác của tỉnh. Ở chính khu trung tâm, dấu tích kiến trúc cổ hầu như không còn thấy trên mặt đất, do phố thị đã xây chồng lên qua nhiều thế kỷ.
Vùng đất trong các vương quốc cổ ở Nam Bộ
Trong những thế kỷ đầu Công nguyên, vùng hạ lưu sông Mê Kông và các vùng cao lân cận nằm trong không gian của một vương quốc cổ mà sử sách Trung Hoa gọi là Phù Nam. Về sau, vùng này thuộc ảnh hưởng của Chân Lạp. Tây Ninh nằm ở rìa phía đông bắc của không gian ấy, là vùng chuyển tiếp giữa đồng bằng và đồi rừng miền Đông.
Không có tài liệu nào cho phép vẽ chính xác ranh giới các vương quốc này qua từng thế kỷ, càng không cho phép nói chắc vùng lõi trung tâm Tây Ninh thời ấy là làng mạc, thị tứ hay rừng. Điều nói được là vùng đất có người ở, có hoạt động xây dựng đủ quy mô để để lại các tháp gạch, và có giao lưu với vùng hạ lưu qua hệ thống sông Vàm Cỏ.
Người đọc nên dè dặt với các bài viết khẳng định "Tây Ninh từng là kinh đô" hay "trung tâm của vương quốc". Những khẳng định như vậy cần bằng chứng khảo cổ rất cụ thể, và phần lớn bài phổ thông không dẫn được.
Cư dân Khmer và những tên gọi còn sót lại
Phum sóc trên đất cao. Trước khi người Việt đến đông, vùng Tây Ninh có các cộng đồng người Khmer sống thành phum sóc, thường ở chỗ đất cao, gần nguồn nước, làm ruộng, làm rẫy, chăn nuôi. Một phần cộng đồng Khmer vẫn sinh sống ở Tây Ninh đến nay, tập trung nhiều hơn ở các vùng ven biên giới.
Tên gọi gốc Khmer. Một số tài liệu nhắc tên Khmer của vùng trung tâm Tây Ninh có âm gần như "Rôông Đâm-rây", thường dịch là "chuồng voi". Một số địa danh nhỏ trong tỉnh cũng được cho là có gốc Khmer. Cách phiên âm và giải nghĩa thường khác nhau giữa các nguồn.
Rừng và voi. Ký ức về vùng rừng có nhiều voi, nơi người ta bắt và thuần dưỡng voi, xuất hiện trong nhiều câu chuyện về Tây Ninh xưa. Chuyện này hợp với cảnh quan rừng thưa, đồng cỏ của vùng đất trước khi khai phá, nhưng chi tiết cụ thể chủ yếu là truyền khẩu.
Giao lưu chứ không tách biệt. Khi người Việt đến, các cộng đồng sống đan xen, gặp nhau ở chợ, trao đổi hàng hoá, kỹ thuật canh tác. Lịch sử vùng biên luôn có cả giao lưu lẫn căng thẳng, và cần được kể một cách cân bằng.
Lưu dân người Việt và con đường khai phá
Từ cuối thế kỷ XVII, khi chúa Nguyễn đặt bộ máy hành chính ở Gia Định, lưu dân người Việt từ miền Trung theo nhau vào Nam. Họ lập làng trước ở vùng quanh Sài Gòn, Biên Hòa, rồi dần tiến lên các vùng phía tây bắc theo đường sông và đường bộ. Vùng Tây Ninh, xa hơn và nhiều rừng, được khai phá muộn hơn các vùng đồng bằng gần Sài Gòn.
Con đường khai phá thường đi theo sông Vàm Cỏ Đông và các rạch nhánh. Nơi rạch gặp đất cao, có nước ngọt quanh năm, là chỗ lý tưởng để lập xóm. Vùng ven rạch Tây Ninh là một chỗ như vậy: đủ cao để tránh ngập, có rạch đưa thuyền ra sông lớn, lại nằm giữa các vùng ruộng rẫy. Điều đó giải thích vì sao về sau triều Nguyễn đặt lỵ sở phủ Tây Ninh ở đây.
Cùng với người Việt, người Hoa cũng đến vùng này, nhiều người làm nghề buôn bán, mở tiệm ở các điểm tụ họp ven sông, ven đường. Khi lỵ sở phủ được lập, chính những điểm buôn bán ấy phát triển thành chợ, tiền thân của khu chợ trung tâm mà người Tây Ninh quen thuộc ngày nay.
Thời gian chính xác các làng Việt đầu tiên xuất hiện quanh trung tâm Tây Ninh không được ghi rõ trong tài liệu phổ biến. Nhiều gia phả trong vùng có thể cung cấp manh mối về đời ông bà đến lập nghiệp; đó là nguồn quý nhưng cần đối chiếu.
Dòng thời gian tham khảo trước năm 1836
Những mốc dưới đây chỉ ở mức khung lớn, nhiều mốc là ước đoán theo thế kỷ. Nên đọc như bản đồ định hướng, không phải niên biểu chính xác:
- Những thế kỷ đầu Công nguyên: vùng hạ lưu Mê Kông thuộc không gian vương quốc cổ Phù Nam; vùng Tây Ninh ở rìa đông bắc.
- Các thế kỷ tiếp theo: vùng đất thuộc ảnh hưởng Chân Lạp; các tháp gạch cổ trong tỉnh được xây dựng trong khoảng thời gian dài này, niên đại từng tháp còn bàn.
- Trước thế kỷ XVIII: các cộng đồng Khmer sống thành phum sóc; nhiều vùng còn là rừng thưa, đồng cỏ.
- Từ cuối thế kỷ XVII: bộ máy hành chính của chúa Nguyễn đặt ở Gia Định; lưu dân Việt dần tiến lên phía tây bắc.
- Thế kỷ XVIII – đầu XIX: làng Việt xuất hiện nhiều hơn ở vùng Tây Ninh, đặc biệt ven sông rạch.
- 1836: lập phủ Tây Ninh, hai huyện Tân Ninh và Quang Hóa; lỵ sở ở vùng ven rạch Tây Ninh.
Phần sau năm 1836 được kể ở các bài khác trong danh mục, từ tỉnh lỵ thời Pháp đến phường Tân Ninh ngày nay.
Đọc lịch sử thời cổ cho đúng mực
Lịch sử thời trước thế kỷ XIX ở Nam Bộ là vùng có nhiều tranh luận học thuật và cả những cách kể mang màu sắc cảm xúc. Người đọc phổ thông nên giữ vài nguyên tắc: phân biệt rõ bằng chứng khảo cổ với truyền khẩu; để ý bài viết có dẫn nguồn hay không; và cảnh giác với những khẳng định quá tròn trịa như "từ ngàn xưa", "đầu tiên", "lớn nhất".
Một nguyên tắc nữa là kể lịch sử vùng đất như câu chuyện chung của nhiều cộng đồng. Tây Ninh hôm nay có người Việt, người Khmer, người Hoa và nhiều nhóm khác cùng sống; mỗi nhóm có ký ức riêng về vùng đất. Kể lịch sử theo cách tôn trọng các ký ức ấy vừa đúng sự thật, vừa giúp người đọc hiểu vì sao văn hoá Tây Ninh nhiều lớp như vậy.
Cũng nên biết rằng hiểu biết về thời cổ thay đổi theo từng đợt khai quật, nghiên cứu mới. Một cuốn sách viết vài chục năm trước có thể đã bị các phát hiện sau bổ sung hoặc điều chỉnh. Khi gặp hai nguồn mâu thuẫn, nguồn mới hơn và có dẫn chứng khảo cổ cụ thể thường đáng tin hơn.
Nếu bạn quan tâm sâu, các công trình khảo cổ về văn hoá cổ Nam Bộ, các bài nghiên cứu về tháp cổ Tây Ninh và sách địa chí tỉnh là nơi nên bắt đầu. Bảo tàng tỉnh thường trưng bày hiện vật và có thông tin giới thiệu về các di tích này.
Từ quá khứ xa đến phường Tân Ninh hôm nay
Nhìn từ phường Tân Ninh hiện đại, quá khứ xa có vẻ mờ nhạt: không tháp cổ, không phum sóc, không rừng voi. Nhưng một vài thứ vẫn nối liền. Dòng rạch vẫn chảy qua giữa phố, như khi những người lập làng đầu tiên chọn chỗ này. Đất cao ven rạch vẫn là lõi của đô thị. Và sự pha trộn các cộng đồng, bắt đầu từ trước khi có tên Tây Ninh, vẫn hiện diện trong chợ, trong món ăn, trong lễ hội của vùng.
Biết được những lớp lịch sử ấy giúp người sống ở phường nhìn khu phố mình khác đi một chút: chỗ mình đi dạo buổi chiều có thể là chỗ người xưa neo thuyền; con đường dẫn ra khỏi phố có thể đi theo vết lối mòn hàng trăm năm trước. Không cần biết chắc từng chi tiết, chỉ cần biết vùng đất có chiều sâu là đủ để trân trọng nó hơn.
Với khách ghé thăm, hiểu Tây Ninh có một quá khứ dài trước cả cái tên giúp chuyến đi thêm ý nghĩa: đi núi, đi Tòa Thánh, rồi ghé xem một tháp gạch cổ, là thấy được nhiều lớp thời gian của cùng một vùng đất.
Câu hỏi thường gặp
Tây Ninh có di tích cổ nào trước thời nhà Nguyễn?
Nổi bật là các tháp gạch cổ như tháp Chót Mạt ở vùng Tân Châu cũ và tháp Bình Thạnh ở vùng Trảng Bàng cũ, được xếp vào dòng kiến trúc cổ Nam Bộ. Niên đại và chức năng cụ thể vẫn đang được nghiên cứu, nên nên tham khảo nguồn khảo cổ khi cần chi tiết.
Trung tâm Tây Ninh có di tích cổ không?
Ở khu trung tâm, nay là phường Tân Ninh, dấu tích kiến trúc cổ hầu như không còn thấy trên mặt đất do phố thị đã xây chồng qua nhiều thời kỳ. Các tháp cổ của tỉnh nằm ở những vùng khác, cách trung tâm một quãng đi trong ngày.
Người Việt đến Tây Ninh từ khi nào?
Lưu dân người Việt tiến lên vùng Tây Ninh dần dần từ thế kỷ XVIII, sau khi chúa Nguyễn đặt bộ máy hành chính ở Gia Định cuối thế kỷ XVII. Thời điểm cụ thể từng làng không được ghi rõ trong tài liệu phổ biến; gia phả các dòng họ là nguồn manh mối cần đối chiếu.
Tây Ninh có phải từng thuộc Phù Nam không?
Vùng hạ lưu Mê Kông trong những thế kỷ đầu Công nguyên thuộc không gian vương quốc cổ Phù Nam, và Tây Ninh nằm ở rìa vùng này. Ranh giới cụ thể không vẽ được chính xác, nên chỉ nên nói ở mức khái quát như vậy.
Vì sao lỵ sở phủ Tây Ninh đặt ở ven rạch?
Vùng ven rạch Tây Ninh có đất đủ cao để tránh ngập, có nước ngọt, có đường thuyền ra sông Vàm Cỏ Đông, lại nằm giữa các vùng ruộng rẫy. Đó là những điều kiện lý tưởng cho một lỵ sở, và cũng là lý do khu này trở thành lõi đô thị đến ngày nay.