Tỉnh lỵ Tây Ninh trước 1975: từ lỵ sở phủ ven rạch đến thị xã của tỉnh

Vùng lõi mà nay là phường Tân Ninh đã làm nơi đặt bộ máy cai quản của Tây Ninh từ khi có phủ Tây Ninh năm 1836, theo nhiều tài liệu địa chí. Thời Pháp, nơi đây là tỉnh lỵ của hạt rồi tỉnh Tây Ninh; trước năm 1975 vẫn là tỉnh lỵ của tỉnh Tây Ninh. Gần một trăm bốn mươi năm ấy để lại dáng phố chợ ven rạch, các trục đường chính và thói quen "lên tỉnh" của người dân quanh vùng.

Bài này dựng lại khung thời gian trước 1975 ở mức các nguồn phổ biến cùng ghi, chỉ ra những mốc còn được ghi khác nhau, và giúp bạn đọc tài liệu cũ về "tỉnh lỵ Tây Ninh" mà không nhầm với Tòa Thánh, Hòa Thành hay các quận khác của tỉnh. Phần sau 1975, từ thị xã lên thành phố rồi thành phường, có bài riêng.

Dòng thời gian khung lớn

Các mốc dưới đây được nhiều tài liệu cùng nêu. Năm cụ thể của một số bước thời Pháp có nguồn ghi lệch nhau một vài năm:

• 1836: triều Nguyễn lập phủ Tây Ninh thuộc tỉnh Gia Định, gồm hai huyện Tân Ninh và Quang Hóa; lỵ sở phủ ở vùng ven rạch Tây Ninh.
• Đầu thập niên 1860: Pháp chiếm các tỉnh miền Đông Nam Kỳ; Gia Định, trong đó có vùng Tây Ninh, thuộc phần đất nhượng cho Pháp theo hoà ước năm 1862.
• Thập niên 1860: vùng Tây Ninh có nhiều cuộc kháng Pháp; Pháp đặt đồn và bộ máy tham biện ở tỉnh lỵ.
• Cuối thế kỷ XIX: Tây Ninh là một hạt tham biện của Nam Kỳ thuộc Pháp.
• Từ năm 1900: các hạt ở Nam Kỳ đổi gọi là tỉnh; tỉnh Tây Ninh có tỉnh lỵ ở vùng trung tâm hiện nay.
• Giữa thập niên 1920: Tòa Thánh được xây dựng ở Long Thành, cách tỉnh lỵ một quãng ngắn về phía đông nam, kéo theo dân cư tụ về vùng giữa hai nơi.
• 1956 – 1975: tỉnh Tây Ninh dưới chính quyền Sài Gòn, tỉnh lỵ vẫn ở trung tâm cũ; ranh giới tỉnh có lúc điều chỉnh, như năm 1963 quận Trảng Bàng chuyển sang tỉnh Hậu Nghĩa.

Khung này đủ để định vị phần lớn tư liệu. Ai cần độ chính xác cho nghiên cứu nên đối chiếu văn bản gốc, vì nhiều trang mạng chép lại nhau và lặp cả chỗ sai.

Thời phủ Tây Ninh: đồn, chợ và đường thuyền

Lỵ sở một phủ vùng biên đầu thế kỷ XIX không phải phố xá. Đó là một khu đồn, nhà làm việc của quan, kho thóc, nơi trú quân, quanh đó có xóm dân và chợ nhỏ. Rạch Tây Ninh cho phép thuyền đi ra sông Vàm Cỏ Đông, nối với vùng hạ lưu và Gia Định; đường bộ đi qua vùng rừng thưa, đồng cỏ còn khó khăn, nhất là mùa mưa.

Dân cư lúc đó gồm người Việt di cư lên, người Khmer đã sinh sống từ trước, và một số người Hoa làm nghề buôn bán. Mỗi nhóm có nếp sống, nơi cư trú riêng nhưng gặp nhau ở chợ. Những dấu vết cụ thể của thời kỳ này ở trung tâm Tây Ninh hầu như không còn nhìn thấy được; điều còn lại là vị trí: phố thị vẫn bám theo dòng rạch như hai thế kỷ trước.

Cần lưu ý khi đọc các bài viết "Tây Ninh thời khai hoang": nhiều bài kể chung cho cả tỉnh, có khi lẫn chuyện vùng Trảng Bàng, Gò Dầu ở xa phía đông nam. Muốn nói về lõi trung tâm, nên tìm tài liệu nhắc rõ "lỵ sở phủ" hoặc "tỉnh lỵ".

Những năm đầu thời Pháp và các cuộc kháng chiến chống Pháp

Khi Pháp chiếm miền Đông Nam Kỳ, vùng Tây Ninh với rừng rậm và vị trí giáp Chân Lạp trở thành nơi các lực lượng kháng Pháp hoạt động. Nhiều tài liệu nhắc tới lực lượng của Trương Quyền, con trai Trương Định, từng phối hợp với một phong trào nổi dậy của người Khmer do Pu Kombo lãnh đạo, gây cho quân Pháp nhiều khó khăn ở vùng Tây Ninh giữa thập niên 1860. Chi tiết về trận đánh, ngày tháng và quy mô trong các nguồn còn có chỗ không khớp.

Với tỉnh lỵ, hệ quả trực tiếp là người Pháp coi đây là đồn tiền tiêu: họ xây đồn, đặt quân và bộ máy cai trị gọn. Đời sống dân sự phát triển chậm hơn so với các tỉnh lỵ gần Sài Gòn. Phải đến khi vùng biên ổn định hơn, đường sá được mở, tỉnh lỵ mới dần có dáng một thị trấn hành chính.

Dấu ấn của giai đoạn này với vùng trung tâm còn ở chỗ khác: nó cho thấy Tây Ninh từ đầu đã là vùng giáp ranh, nơi các cộng đồng Việt, Khmer cùng chịu tác động của biến động lớn. Tính chất vùng biên ấy theo Tây Ninh suốt thời Pháp và cả các cuộc chiến tranh sau này, góp phần lý giải vì sao tỉnh lỵ phát triển chậm, phố thị nhỏ hơn nhiều tỉnh lỵ gần Sài Gòn cho đến tận nửa sau thế kỷ XX.

Phần này được kể ở mức sự kiện lịch sử. Người muốn tìm hiểu sâu nên đọc các công trình nghiên cứu lịch sử Nam Kỳ thời kỳ đầu Pháp thuộc, có dẫn nguồn lưu trữ.

Tỉnh lỵ thời Pháp thuộc: dáng phố hình thành thế nào

Khu hành chính. Như ở các tỉnh lỵ Nam Kỳ khác, chính quyền Pháp xây dinh tham biện (về sau là toà bố), nhà việc, trại lính, nhà thương, trường học. Những công trình ấy thường đặt ở chỗ đất cao, gần đường chính, tạo thành khu hành chính tách khỏi khu chợ.

Chợ và phố buôn. Chợ tỉnh lỵ là nơi gom nông sản từ các làng quanh vùng: lúa, đậu, thuốc lá, sau này mía, mì. Hai bên đường dẫn vào chợ mọc lên dãy phố lầu một, tầng dưới bán hàng, tầng trên để ở, kiểu nhà phố quen thuộc ở các thị trấn Nam Bộ đầu thế kỷ XX.

Đường bộ thay dần đường thuyền. Khi đường nối tỉnh lỵ với Gò Dầu, Trảng Bàng và Sài Gòn được mở, xe đò, xe hàng thay dần thuyền ghe. Bến xe và các trục đường dẫn ra khỏi phố trở thành nơi buôn bán sầm uất mới.

Sức hút từ vùng Long Thành. Sau khi Tòa Thánh được xây ở Long Thành (Hòa Thành cũ), lượng người qua lại giữa tỉnh lỵ và vùng này tăng mạnh. Dải đất giữa hai nơi dần kín nhà, nên ngày nay nhiều người không phân biệt được đâu là ranh giữa trung tâm Tây Ninh và Hòa Thành.

1956 – 1975: tỉnh lỵ của một tỉnh biên giới thời chiến

Dưới chính quyền Sài Gòn, Tây Ninh là một tỉnh biên giới, tỉnh lỵ tiếp tục đặt ở trung tâm cũ. Một số tài liệu ghi quận tỉnh lỵ mang tên Phú Khương; bạn sẽ gặp tên này trên giấy tờ, bản đồ thời kỳ đó. Ranh giới tỉnh thay đổi theo từng giai đoạn, rõ nhất là việc chuyển quận Trảng Bàng sang tỉnh Hậu Nghĩa năm 1963.

Đây là giai đoạn chiến tranh khốc liệt ở nhiều vùng nông thôn Tây Ninh, đặc biệt các vùng rừng phía bắc giáp biên giới. Tỉnh lỵ là nơi tương đối ổn định hơn, dân từ các vùng có giao tranh dồn về, làm phố thị đông thêm. Nhiều khu dân cư quanh trung tâm hình thành hoặc phình to trong những năm này.

Người đọc tư liệu thời chiến nên để ý: phía kháng chiến tổ chức địa bàn theo cách riêng, với tên gọi và ranh giới không trùng hệ thống hành chính của chính quyền Sài Gòn. Một sự kiện ghi ở "thị xã Tây Ninh" trong hồi ký có thể dùng cách gọi khác với văn bản hành chính cùng thời. Đọc kỹ văn bản do ai lập là cách tránh nhầm địa danh.

Đọc tên gọi trung tâm Tây Ninh trên tư liệu cũ

Cùng một vùng lõi ven rạch, tư liệu mỗi thời kỳ gọi một kiểu. Bảng dưới giúp đối chiếu nhanh:

Khi ghi chép gia phả hay viết lại chuyện xưa, nên giữ nguyên cách gọi trên tư liệu gốc và chú thích tên nay ở bên cạnh, thay vì sửa thẳng.

Còn lại gì của tỉnh lỵ xưa trong phường Tân Ninh

Phố thị Tây Ninh không giữ được nhiều công trình cổ như một số tỉnh lỵ khác ở Nam Bộ: chiến tranh, thời gian và việc xây mới đã thay đổi phần lớn. Điều còn lại rõ nhất là bố cục: chợ vẫn ở gần rạch, các trục đường chính vẫn chạy theo hướng cũ, khu cơ quan vẫn tách khỏi khu chợ. Một số dãy nhà phố lầu một kiểu cũ còn rải rác, xen giữa nhà mới.

Nếu muốn nhìn tỉnh lỵ xưa bằng mắt, cách tốt nhất là đi bộ quanh khu chợ và ven rạch vào sáng sớm, để ý những căn nhà có mái ngói, cửa gỗ, ban công sắt; so với ảnh cũ trong sách hoặc trong các bộ sưu tập ảnh Đông Dương đã được số hoá. Bảo tàng tỉnh cũng là nơi có tư liệu hình ảnh về tỉnh lỵ các thời kỳ.

Đừng tin ngay những lời giới thiệu kiểu "căn nhà này trăm năm tuổi" nếu không có căn cứ. Niên đại công trình chỉ nên nói khi có hồ sơ hoặc nghiên cứu xác nhận.

Người tỉnh lỵ xưa sống bằng gì

Tỉnh lỵ Tây Ninh thời Pháp và trước 1975 không có công nghiệp lớn. Người ở phố sống chủ yếu bằng buôn bán, làm công chức, thợ thủ công, chạy xe đò, xe lôi, mở quán ăn. Chợ là nơi gom hàng từ nông thôn: lúa gạo, đậu phộng, thuốc lá, trái cây, rồi bán ngược lại vải vóc, đồ gia dụng, hàng tạp hoá chở từ Sài Gòn lên.

Người Hoa giữ vai trò đáng kể trong buôn bán ở phố chợ, như ở nhiều tỉnh lỵ Nam Bộ. Người Việt từ các vùng khác đến làm công chức, giáo viên, thợ, rồi ở lại. Người Khmer sống nhiều hơn ở các phum sóc ngoài phố, lên chợ mua bán theo mùa. Sự pha trộn ấy làm nên nếp sống phố chợ Tây Ninh mà người lớn tuổi còn kể: chợ họp từ tờ mờ sáng, trưa nắng phố vắng, chiều mát lại đông.

Những chi tiết đời sống này chủ yếu đến từ lời kể và hồi ký, rất ít số liệu. Khi viết lại, nên ghi rõ nguồn là trí nhớ, để người đọc sau biết mức độ tin cậy.

Câu hỏi thường gặp

Tỉnh lỵ Tây Ninh xưa có phải ở Tòa Thánh không?

Không. Tỉnh lỵ Tây Ninh qua các thời kỳ đặt ở vùng ven rạch Tây Ninh, nay thuộc phường Tân Ninh. Tòa Thánh ở Long Thành, thuộc Hòa Thành cũ, cách trung tâm một quãng ngắn về phía đông nam; hai nơi là hai khu khác nhau.

Tây Ninh trở thành tỉnh từ năm nào?

Theo cải cách hành chính của chính quyền Pháp ở Nam Kỳ, từ năm 1900 các hạt đổi gọi là tỉnh, trong đó có tỉnh Tây Ninh. Trước đó vùng này là hạt tham biện, và trước nữa là phủ Tây Ninh thời Nguyễn từ năm 1836.

Quận Phú Khương là ở đâu?

Một số tài liệu thời chính quyền Sài Gòn ghi quận tỉnh lỵ của tỉnh Tây Ninh mang tên Phú Khương, tương ứng vùng trung tâm và phụ cận. Phạm vi quận không trùng hẳn với phường Tân Ninh hiện nay, nên chỉ nên đối chiếu ở mức tương đối.

Có còn công trình thời Pháp ở trung tâm Tây Ninh không?

Còn rải rác một số nhà phố kiểu cũ và công trình xây dựng từ trước 1975, nhưng không nhiều như các tỉnh lỵ gần Sài Gòn. Muốn biết niên đại một công trình cụ thể, nên tra hồ sơ hoặc hỏi bảo tàng tỉnh thay vì dựa vào lời truyền miệng.

Tìm ảnh cũ về tỉnh lỵ Tây Ninh ở đâu?

Bảo tàng tỉnh, thư viện tỉnh và các bộ sưu tập ảnh Đông Dương đã số hoá là những nơi nên bắt đầu. Khi dùng ảnh, nên ghi rõ nguồn và thời điểm chụp, vì nhiều ảnh trên mạng bị gán sai địa danh hoặc sai năm.