Ở Tây Ninh, thức uống giải nhiệt phổ biến nhất là nước mía ép tại chỗ — tỉnh là một trong những vùng trồng mía lớn của Nam Bộ — cùng nước sâm, nước rau má, đá me, nước dừa, trà đá và cà phê đá. Chúng có mặt ở mọi góc phố trung tâm, từ xe đẩy vỉa hè tới quán nước dưới tàng cây.
Trời nắng gắt gần như quanh năm làm việc uống nước ở Tây Ninh trở thành chuyện của cả ngày chứ không chỉ lúc khát. Bài này nói từng thức uống: làm từ gì, vì sao phổ biến ở đây, uống lúc nào hợp, vài lưu ý về đá lạnh và vệ sinh, và cách uống đủ nước trong ngày đi chơi quanh vùng — không nêu giá, không gợi ý quán.
Nước mía: thức uống của một vùng trồng mía
Tây Ninh có nhiều diện tích trồng mía và nhà máy đường; vào mùa thu hoạch, những xe chở mía chạy trên các trục đường trong tỉnh là cảnh quen thuộc. Vì thế, nước mía ở đây không phải món lạ mà là thức uống hằng ngày, có ở xe đẩy, quán nhỏ, trước cổng trường, ven chợ. Mía dùng ép nước thường là giống mía mềm, nhiều nước, vỏ được cạo sạch trước khi đưa vào máy.
Ly nước mía ngon có màu xanh vàng nhạt, nhiều bọt mịn, vị ngọt thanh, thơm mùi mía tươi. Nhiều nơi ép kèm một hai trái tắc (quất) để có vị chua nhẹ, hoặc thêm chút thơm (dứa) cho thơm. Nước mía nên uống ngay sau khi ép: để lâu, nước chuyển màu sẫm, mất mùi và có thể lên men.
Một ly nước mía chứa khá nhiều đường tự nhiên. Đó là lý do nó giúp lấy lại sức nhanh trong ngày nắng, nhưng cũng là lý do người phải hạn chế đường nên uống ít, hoặc chọn thức uống khác. Người khoẻ mạnh uống một hai ly trong ngày nắng là hợp lý; uống thay nước lọc cả ngày thì không nên.
Các thức uống phổ biến và lúc nên uống
Không có thức uống nào "đúng" cho mọi lúc. Bảng dưới gợi ý theo thời điểm và tình huống, dựa trên nếp uống của người địa phương:
| Thức uống | Làm từ gì | Hợp lúc nào | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Nước mía | Mía ép, có thể thêm tắc, thơm | Giữa ngày, sau khi đi nắng | Nhiều đường; uống ngay khi ép |
| Nước sâm | Nấu từ các loại lá, rễ, mía lau, la hán quả… theo từng nhà | Chiều nóng, sau bữa ăn nhiều dầu mỡ | Thành phần mỗi nơi một khác; hỏi người bán |
| Nước rau má | Rau má xay lọc, có khi thêm đậu xanh, dừa | Trưa và chiều | Uống trong ngày, không để qua đêm |
| Đá me | Me chín dầm với đường, nước, đá; có đậu phộng | Chiều, ăn vặt | Chua ngọt, ăn cùng muối tôm cũng có người thích |
| Nước dừa | Dừa tươi chặt tại chỗ | Bất kỳ lúc nào trong ngày nắng | Chọn trái tươi, uống ngay |
| Trà đá | Trà xanh hoặc trà lài pha loãng | Mọi bữa ăn, quán cà phê | Thường miễn phí ở quán |
| Cà phê đá | Cà phê phin hoặc pha vợt, đá | Sáng sớm | Gây mất nước nhẹ; uống kèm nước lọc |
Người Tây Ninh thường uống nhiều loại trong ngày: cà phê sáng, trà đá cả ngày, nước mía hoặc nước sâm buổi trưa chiều. Khách lạ hay chỉ uống nước ngọt đóng chai — vừa nhiều đường hơn, vừa bỏ lỡ cái thú của thức uống địa phương.
Nước sâm, rau má, đá me: ba thức uống quen của chiều nóng
Nước sâm. Ở Nam Bộ, "nước sâm" không phải nước từ củ sâm mà là nước nấu từ nhiều loại lá, rễ, cỏ như mía lau, rễ tranh, râu bắp, la hán quả, lá dứa… tuỳ công thức từng nhà, thêm đường phèn. Vị ngọt thanh, mùi thảo mộc nhẹ. Người địa phương uống như một thói quen trong ngày nóng.
Nước rau má. Rau má tươi rửa sạch, xay với nước, lọc bỏ bã, thêm đường; có nơi xay với đậu xanh, nước cốt dừa, sữa. Màu xanh đậm, vị hơi đắng nhẹ, mát. Rau má mọc nhiều ở vùng đất ẩm Nam Bộ, có mặt ở mọi chợ.
Đá me. Me chín dầm với nước đường, thêm đá bào, đậu phộng rang, có nơi thêm ít muối. Chua ngọt, sền sệt, vừa uống vừa ăn. Món của học sinh tan trường và của những buổi chiều ngồi vỉa hè.
Chè và sinh tố. Ngoài ba món trên, quán chè, sinh tố trong phố có chè đậu, chè thưng, sinh tố mãng cầu, sinh tố bơ theo mùa — vừa là thức uống vừa là món ăn vặt.
Đá lạnh và vệ sinh: để ý gì
Phần lớn thức uống ở Tây Ninh đều có đá. Đá dùng ở quán thường là đá viên hoặc đá cây mua từ các cơ sở làm đá, chở đến hằng ngày. Điều cần để ý không phải là có nên uống đá hay không — trong trời nóng, đá giúp thức uống dễ chịu hơn nhiều — mà là đá được giữ ra sao: đựng trong thùng có nắp, có muỗng xúc riêng, không để chung với thực phẩm sống, không đặt sát mặt đất.
Với nước ép, nước xay, hãy chọn chỗ làm tại chỗ khi khách gọi, dụng cụ được rửa, nguyên liệu tươi. Nước làm sẵn để trong can lớn cả ngày dưới nắng là thứ nên tránh. Ly dùng một lần hay ly thuỷ tinh đều được, miễn ly sạch.
Người bụng yếu, trẻ nhỏ, người lớn tuổi có thể xin ít đá hoặc không đá; nhiều quán vẫn có nước lạnh trong tủ để pha. Với người khoẻ mạnh, chọn chỗ sạch, quan sát cách giữ đá và nguyên liệu là đủ để uống thoải mái.
Một thói quen nhỏ có ích là mang theo bình nước riêng có thể đổ đầy. Nhiều quán sẵn lòng rót nước lọc hoặc trà đá vào bình khi bạn mua đồ uống; vừa tiện vừa đỡ chai nhựa trong chuyến đi, nhất là khi lên núi, nơi rác nhựa là chuyện đau đầu của người làm vệ sinh.
Uống đủ nước trong ngày đi chơi quanh trung tâm
Đi núi Bà Đen, đi Tòa Thánh, dạo phố dưới nắng Tây Ninh dễ mất nước hơn bạn nghĩ. Một cách chia nước trong ngày mà nhiều người địa phương làm:
- Sáng: uống một ly nước lọc khi dậy, cà phê hoặc trà kèm bữa sáng.
- Trước khi đi: đổ đầy một hai chai nước lọc, để trong túi có bóng râm.
- Trong lúc đi: uống từng ngụm nhỏ đều đặn, khoảng mỗi mười lăm hai mươi phút, không đợi khát.
- Giữa trưa: nghỉ trong bóng mát, uống một ly nước mía hoặc nước dừa để lấy lại sức.
- Chiều: thêm nước sâm, rau má hoặc trà đá; tránh uống quá nhiều đồ uống có cồn.
- Tối: uống đủ nước lọc trước khi ngủ, nhất là nếu hôm sau còn đi tiếp.
Dấu hiệu mất nước thường gặp là khát nhiều, miệng khô, đau đầu, mệt, chóng mặt. Gặp những dấu hiệu này, nghỉ ngay chỗ mát, uống nước từ từ; nếu không đỡ hoặc có biểu hiện nặng hơn như lú lẫn, ngất, cần đến cơ sở y tế gần nhất.
Chọn thức uống cho trẻ nhỏ và người lớn tuổi
Trẻ nhỏ. Nước dừa tươi, nước lọc, sữa là lựa chọn an toàn. Nước mía, đá me, nước ngọt nhiều đường chỉ nên cho uống ít; đá lạnh cho trẻ dễ viêm họng thì xin không đá. Mang theo bình nước riêng của trẻ để chủ động.
Người lớn tuổi. Uống đều nước lọc, nước dừa, nước sâm ít ngọt. Người có bệnh tiểu đường, huyết áp, thận cần theo lời dặn của bác sĩ về đường và muối; khi đi chơi, mang thuốc theo và nghỉ trong bóng mát nhiều hơn.
Phụ nữ mang thai. Hỏi bác sĩ nếu không chắc về các loại nước nấu từ lá, rễ như nước sâm, vì thành phần mỗi nơi khác nhau. Nước lọc và nước dừa vẫn là lựa chọn quen thuộc.
Người lái xe đường dài. Cà phê giúp tỉnh táo nhưng không thay được nước lọc và giấc nghỉ. Dừng nghỉ ở quán nước giữa đường, uống nước, rửa mặt rồi mới đi tiếp.
Quán nước dưới tàng cây: một nét phố thị
Ở trung tâm Tây Ninh, quán nước không chỉ là chỗ uống. Những quán dưới tàng me, tàng dầu, ven rạch Tây Ninh hay góc ngã tư là nơi người phố ngồi nghỉ trưa, chờ đón con, gặp bạn bè, bàn chuyện làm ăn. Ghế nhựa thấp, bàn nhỏ, võng mắc ở góc cho khách nằm nghỉ — kiểu quán võng quen thuộc của miền Nam vẫn còn ở nhiều nơi quanh tỉnh.
Với khách, ghé một quán nước vào giữa trưa là cách nghỉ ngơi hợp với khí hậu ở đây hơn là cố đi tham quan dưới nắng. Gọi một ly nước mía hay nước sâm, ngồi nửa tiếng, nghe người xung quanh nói chuyện, đợi nắng dịu rồi đi tiếp. Người địa phương làm như thế mỗi ngày.
Quán võng ven các trục đường lớn ngoài trung tâm cũng là chỗ dừng chân của người đi xe đường dài. Nếu bạn đi xe máy từ TP.HCM lên, dừng nghỉ ở một quán như vậy giữa đường giúp đỡ mệt hơn nhiều so với đi một mạch.
Mía, đường và thức uống trong lịch sử vùng
Mía có mặt ở Tây Ninh từ lâu, gắn với các lò đường thủ công trước kia và các nhà máy đường sau này. Người già trong vùng còn nhớ thời đường được nấu thủ công, đường thẻ, đường cát vàng, mật mía được dùng nấu chè, kho cá, pha nước uống. Thói quen nêm ngọt trong món ăn và uống nước mía của người Tây Ninh có gốc từ chính cây mía ấy.
Ngày nay, diện tích mía trong tỉnh thay đổi theo giá cả và cây trồng khác như mì, cao su, cây ăn trái; nhưng ly nước mía ở phố vẫn là thứ dễ tìm nhất. Uống một ly nước mía ép từ cây mía trồng ngay trong tỉnh, giữa trưa nắng ở trung tâm, là cách đơn giản để thấy mối dây giữa đồng ruộng xung quanh và đời sống phố thị.
Vào mùa thu hoạch mía, thường vào mùa khô, đi trên các tuyến đường ra khỏi trung tâm bạn sẽ gặp ruộng mía đang chặt, xe chở mía chất cao, mùi mía tươi theo gió. Đi xe máy, nên giữ khoảng cách với những xe chở mía vì cây mía có thể rơi; đi ô tô, chú ý những đoạn đường có lá mía, đất mía rơi vãi làm trơn.
Câu hỏi thường gặp
Nước mía có nên uống khi đói không?
Nước mía nhiều đường, uống khi bụng đói có thể làm một số người cảm thấy cồn cào hoặc khó chịu. Nên uống sau bữa ăn nhẹ hoặc giữa buổi. Người phải hạn chế đường nên hỏi ý kiến bác sĩ và chọn thức uống ít ngọt hơn.
Nước sâm ở Tây Ninh làm từ những gì?
Mỗi nơi một công thức, thường gồm mía lau, rễ tranh, râu bắp, la hán quả, lá dứa, bông cúc và đường phèn. Không có thành phần cố định; nếu bạn dị ứng hoặc kiêng thứ gì, hãy hỏi người bán trước khi uống.
Có nên uống đá ở quán vỉa hè không?
Phần lớn quán dùng đá từ cơ sở làm đá, giữ trong thùng có nắp. Quan sát cách giữ đá và vệ sinh dụng cụ; nếu thấy không yên tâm hoặc bạn dễ đau bụng, xin ít đá hoặc chọn nước dừa uống thẳng từ trái.
Ở Tây Ninh có nước uống đặc trưng nào khác nơi khác không?
Không có thức uống riêng hẳn, nhưng nước mía ở đây gắn với vùng trồng mía lớn nên phổ biến hơn, và các quán võng, quán nước dưới tàng cây vẫn còn nhiều. Thói quen uống trà đá miễn phí ở mọi quán cũng là nét quen của phố thị.
Đi núi Bà Đen nên mang bao nhiêu nước?
Tuỳ cách lên núi và thời gian ở lại. Nếu leo bộ, mang ít nhất hai chai lớn mỗi người và uống đều; nếu đi cáp treo, một chai cũng đủ cho phần đi bộ trên núi nhưng vẫn nên mang. Trên núi có nơi bán nước, nhưng ngày đông có thể phải xếp hàng.
