Cao su là một trong ba cây công nghiệp lớn của Tây Ninh cùng với mía và khoai mì, trồng nhiều ở các vùng phía bắc và đông bắc tỉnh như Tân Biên, Tân Châu, Dương Minh Châu cũ. Có vườn của công ty nhà nước, công ty tư nhân và vườn tiểu điền của hộ gia đình. Mủ cạo xong đi về các nhà máy sơ chế trong tỉnh rồi bán ra thị trường trong nước và xuất khẩu.
Khác với mía hay mì trồng và thu trong một năm, cây cao su là đầu tư nhiều năm: vài năm kiến thiết chưa có thu, rồi cạo mủ trong một thời gian dài. Bài này giải thích vòng đời đó, nghề cạo mủ, chuyện thu nhập theo mùa và vì sao người ở phố Tân Ninh cũng nghe nhiều về cao su.
Vòng đời một vườn cao su
Một vườn cao su trải qua hai giai đoạn lớn. Giai đoạn kiến thiết cơ bản là những năm đầu từ khi trồng tới khi cây đủ lớn để cạo; trong thời gian này chủ vườn chỉ bỏ tiền ra làm cỏ, bón phân, phòng bệnh, có khi trồng xen cây ngắn ngày để có thu. Giai đoạn khai thác là khi cây đã đủ vanh thân, bắt đầu mở miệng cạo và cho mủ đều đặn trong nhiều năm.
Khi cây già, năng suất giảm, chủ vườn thanh lý: bán gỗ cao su cho các xưởng chế biến gỗ rồi trồng lại hoặc chuyển cây. Gỗ cao su là một nguồn nguyên liệu quan trọng của ngành đồ gỗ, nên thanh lý vườn cũng là một khoản thu.
Vòng đời dài như vậy làm cho quyết định trồng cao su khác hẳn quyết định trồng mì. Người trồng phải chịu được nhiều năm chưa có thu, và khi đã có vườn thì không dễ đổi cây theo giá từng năm. Những đợt giá mủ xuống thấp kéo dài từng làm nhiều hộ tiểu điền khó khăn, có hộ chặt bỏ để trồng cây khác. Bài này không đưa ra nhận định giá; chỉ nhấn mạnh đặc điểm đầu tư dài hạn của cây.
Nghề cạo mủ: làm từ lúc trời còn tối
Cạo mủ thường bắt đầu từ rất sớm, khi trời còn tối và mát, vì lúc đó áp suất trong cây cao, mủ chảy nhiều. Người cạo đội đèn trên đầu, đi theo từng hàng cây, dùng dao cạo chuyên dụng cắt một lớp vỏ mỏng theo đường xoắn đã mở sẵn. Mủ chảy theo máng nhỏ xuống chén hứng gắn trên thân cây.
Cạo xong một lượt phần cây được giao, người cạo quay lại trút mủ từ chén vào thùng, gom về điểm tập kết, rồi mủ được chở về nhà máy. Công việc đòi hỏi tay nghề: cạo quá sâu làm hại cây, cạo quá nông thì mủ chảy ít, cạo không đều làm hỏng mặt cạo dùng cho nhiều năm sau. Nhiều công ty có lớp dạy cạo và kiểm tra tay nghề định kỳ.
Ngày làm việc của người cạo mủ vì thế khác hẳn nhịp phố: dậy từ nửa đêm về sáng, xong việc trước trưa, chiều nghỉ ngơi hoặc làm thêm việc khác. Khu dân cư gần các nông trường cao su có chợ sáng rất sớm và quán ăn mở từ lúc trời chưa sáng.
Làm việc trong vườn cây lúc tối có những rủi ro riêng như rắn, côn trùng, trơn trượt khi mưa. Người mới vào nghề nên đi cùng người có kinh nghiệm, mang giày ủng và đồ bảo hộ được cấp.
Các loại mủ người làm vườn hay nói
Không phải mủ nào cũng giống nhau. Người cạo và người mua phân biệt vài loại chính, mỗi loại một giá trị:
| Loại mủ | Là gì | Ghi chú |
|---|---|---|
| Mủ nước | Mủ lỏng thu trong buổi cạo, trút từ chén | Thường có giá trị cao nhất, cần chở về nhà máy nhanh |
| Mủ đông, mủ chén | Mủ đông lại trong chén sau khi đã trút | Gom định kỳ, giá thấp hơn mủ nước |
| Mủ dây | Mủ khô bám trên đường cạo | Lượng ít, gom khi cạo |
| Mủ tạp | Gọi chung các loại mủ đông, mủ dây, mủ đất | Đi vào dây chuyền làm loại cao su phẩm cấp khác |
Với mủ nước, người mua thường đo hàm lượng cao su khô để tính giá, giống cách nhà máy đường đo chữ đường hay nhà máy tinh bột đo độ bột. Vườn tiểu điền bán cho thương lái hay đại lý thu mua cũng nên hỏi cách đo và giữ phiếu.
Những tên gọi trên là cách nói thông dụng; tiêu chuẩn kỹ thuật chính thức của các loại cao su thành phẩm do nhà máy và tiêu chuẩn quốc gia quy định.
Mùa nghỉ cạo và nhịp thu nhập
Cây cao su rụng lá vào một giai đoạn trong mùa khô, rồi ra lá mới. Trong thời gian này người ta thường ngừng cạo để cây hồi phục, gọi là mùa nghỉ cạo. Với người làm công cạo mủ, những tuần này thu nhập giảm hoặc không có, tuỳ cách trả lương của nơi làm.
Nhịp thu nhập này ảnh hưởng tới chi tiêu gia đình và tới cả các dịch vụ ở khu dân cư gần nông trường. Người đi cạo hay tranh thủ mùa nghỉ để làm việc khác như đi chặt mía, nhổ mì, làm phụ hồ, hoặc lên trung tâm làm giấy tờ, khám bệnh, mua sắm.
Ngoài mùa nghỉ, những ngày mưa to buổi sáng cũng làm gián đoạn việc cạo vì mủ bị nước mưa làm loãng, tràn chén. Người làm vườn tiểu điền thường tính trước những ngày nghỉ này khi lo chi tiêu.
Cao su liên quan gì đến phố thị Tân Ninh
Văn phòng và dịch vụ. Một số doanh nghiệp trong ngành cao su và các dịch vụ đi kèm như vận tải, kế toán, bảo hiểm, ngân hàng có văn phòng ở trung tâm tỉnh.
Sức mua theo giá mủ. Khi giá mủ tốt, người làm vườn tiểu điền và công nhân cao su chi tiêu nhiều hơn khi lên phố; giá thấp kéo dài thì ngược lại.
Nghề phụ. Tiệm bán dao cạo, chén hứng, máng, đèn đội đầu, đồ bảo hộ; xưởng chế biến gỗ cao su thanh lý; dịch vụ thu mua mủ tiểu điền.
Lao động di chuyển. Một phần người lao động sống ở trung tâm, đi làm ở nông trường bằng xe máy từ rất sớm, hoặc ngược lại người ở nông trường lên phố học nghề, tìm việc trái mùa. Những người này là cầu nối giữa nhịp sống nông trường và nhịp sống phố thị, và là khách quen của các quán ăn sáng mở sớm, tiệm sửa xe ở cửa ngõ phía bắc trung tâm.
Giấy tờ và tín dụng. Vay vốn trồng mới, tái canh, thế chấp quyền sử dụng đất vườn, làm thủ tục mua bán chuyển nhượng vườn cây thường phải lên các chi nhánh ngân hàng, văn phòng công chứng, cơ quan đất đai đặt ở trung tâm. Mùa thanh lý, tái canh vì vậy cũng là mùa các văn phòng này đông khách từ xã.
Đọc tin về cao su thế nào cho tỉnh táo
Thông tin về cao su xuất hiện nhiều trên báo chí: giá mủ thế giới, xuất khẩu, chuyển đổi đất cao su sang mục đích khác, yêu cầu truy xuất nguồn gốc của các thị trường mua. Với người đọc ở Tây Ninh, nên phân biệt tin về giá quốc tế với giá thu mua thực tế ở vườn, vì giữa hai mức có chi phí vận chuyển, chế biến, chất lượng mủ.
Các yêu cầu mới của thị trường nhập khẩu về chống phá rừng, truy xuất nguồn gốc có thể ảnh hưởng tới cách các vườn tiểu điền bán mủ, ví dụ cần chứng minh vườn không nằm trên đất rừng. Chi tiết thay đổi theo thời gian; người làm vườn nên hỏi doanh nghiệp thu mua và cơ quan nông nghiệp địa phương.
Bài này không khuyên trồng hay chặt cao su, không dự báo giá. Mục đích là giúp người ở trung tâm, người mới đến Tây Ninh hiểu vì sao những hàng cây thẳng tắp hai bên đường đi Tân Biên, Tân Châu lại gắn với nhịp sống của bao nhiêu gia đình.
Vườn tiểu điền: tự cạo hay thuê người cạo
Hộ gia đình có vài mẫu cao su thường đứng trước lựa chọn tự cạo hay thuê người cạo. Tự cạo thì giữ được toàn bộ giá trị mủ, nhưng cần người trong nhà có tay nghề và chịu dậy từ khuya mỗi ngày. Thuê người cạo thì thường chia theo tỷ lệ sản lượng hoặc trả công theo cách hai bên thoả thuận; chủ vườn đỡ công nhưng phải chọn được người cạo cẩn thận, vì cạo sai kỹ thuật làm hỏng mặt cạo, ảnh hưởng năng suất nhiều năm sau.
Bán mủ cũng có nhiều cách: bán cho đại lý thu mua gần vườn, bán thẳng cho nhà máy nếu đủ lượng, hoặc tham gia tổ hợp tác để gom bán. Mỗi cách có giá và cách đo độ khô khác nhau. Hộ nhỏ thường bán cho đại lý vì tiện, nhận tiền nhanh; khi có tổ hợp tác thì có thể được giá tốt hơn nhờ lượng lớn và chất lượng đồng đều.
Chi phí của một vườn đang khai thác không chỉ là công cạo mà còn phân bón, thuốc phòng bệnh trên mặt cạo, dụng cụ, chén hứng, máng, và chi phí canh giữ vườn. Ghi chép chi phí và sản lượng theo tháng giúp chủ vườn thấy rõ vườn có còn lãi không, và khi nào nên tính chuyện thanh lý, tái canh. Đây là việc đơn giản mà nhiều hộ bỏ qua cho tới khi giá xuống thấp mới bắt đầu tính.
Cao su và người lao động ở các xã phía bắc
Nông trường cao su từng là một trong những nơi tạo nhiều việc làm ổn định nhất ở các xã phía bắc Tây Ninh: công nhân có hợp đồng, có bảo hiểm, có lớp học nghề. Nhiều gia đình hai thế hệ cùng làm cao su. Khi các khu công nghiệp trong tỉnh phát triển, một phần người trẻ chuyển sang làm nhà máy vì công việc ít phải dậy khuya, gần các tiện ích hơn.
Sự dịch chuyển này làm cho việc tuyển người cạo mủ ở một số nơi khó hơn trước. Có doanh nghiệp tăng hỗ trợ, có nơi thử nghiệm các chế độ cạo nhịp thưa để giảm công lao động. Với vườn tiểu điền, thiếu người cạo là một lý do khiến chủ vườn cân nhắc chuyển cây.
Với người ở trung tâm Tân Ninh đang tìm việc, ngành cao su có cả việc ở vườn lẫn việc văn phòng, kỹ thuật, chế biến. Thông tin tuyển dụng nên lấy từ chính doanh nghiệp hoặc trung tâm dịch vụ việc làm của tỉnh.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tây Ninh cao su trồng nhiều ở đâu?
Cao su tập trung nhiều ở các vùng phía bắc và đông bắc tỉnh như Tân Biên, Tân Châu, Dương Minh Châu cũ, cùng các nông trường của doanh nghiệp. Phường Tân Ninh là phố thị nên không có vườn cao su đáng kể.
Vì sao cạo mủ cao su phải làm lúc trời tối?
Lúc trời mát về đêm và sáng sớm, cây ít thoát nước, áp suất trong mạch mủ cao nên mủ chảy nhiều và lâu đông hơn. Cạo vào giữa trưa nắng thì mủ chảy ít và nhanh đông. Vì vậy người cạo thường làm từ khuya đến sáng.
Mùa nghỉ cạo kéo dài bao lâu?
Mùa nghỉ cạo gắn với giai đoạn cây rụng lá và ra lá mới trong mùa khô. Thời điểm và độ dài khác nhau theo vườn, giống, thời tiết từng năm và quy định của từng đơn vị quản lý, nên hỏi trực tiếp nơi làm.
Học nghề cạo mủ ở đâu?
Các công ty cao su thường tổ chức lớp dạy cạo và kiểm tra tay nghề cho công nhân mới. Người làm vườn tiểu điền có thể học từ người có kinh nghiệm hoặc lớp khuyến nông. Học đúng cách ngay từ đầu giúp không làm hỏng mặt cạo của cây.
Gỗ cao su thanh lý dùng làm gì?
Gỗ cao su sau khi thanh lý vườn được bán cho các xưởng xẻ, sấy, tẩm để làm đồ nội thất, ván ghép và nhiều sản phẩm gỗ khác. Đây là nguồn nguyên liệu quan trọng của ngành chế biến gỗ trong nước.
Giá mủ cao su xem ở đâu?
Giá mủ thay đổi theo ngày và theo loại mủ, độ khô. Có thể tham khảo giá công bố của các doanh nghiệp thu mua trong vùng, hiệp hội cao su và tin thị trường, nhưng giá bán thực tế ở vườn còn tuỳ chất lượng và chi phí vận chuyển.
