Tây Ninh có đường biên giới dài với Campuchia và hai cửa khẩu quốc tế quen thuộc nhất là Mộc Bài ở vùng Bến Cầu cũ và Xa Mát ở vùng Tân Biên cũ. Qua đây có hàng hoá xuất nhập khẩu chính ngạch đi bằng xe tải và container, người đi lại làm ăn, du lịch, và một phần hàng nông sản trao đổi giữa hai bên.
Phường Tân Ninh không nằm sát biên giới, nhưng ở giữa hai trục đường dẫn ra hai cửa khẩu: quốc lộ 22 về phía Mộc Bài và quốc lộ 22B về phía Xa Mát. Vì thế trung tâm hưởng phần dịch vụ: khai báo hải quan, vận tải, kho, đổi tiền, ăn nghỉ cho người đi lại. Bài này giải thích cơ chế đó mà không đưa số liệu kim ngạch, vì con số thay đổi theo từng năm và nên lấy từ nguồn thống kê chính thức.
Hai cửa khẩu, hai trục đường, hai tính cách
Mộc Bài nằm trên trục quốc lộ 22, con đường Xuyên Á nối TP.HCM với Phnom Penh. Đây là cửa khẩu có lưu lượng người và xe lớn, gần TP.HCM, nên hàng hoá từ các khu công nghiệp vùng TP.HCM đi Campuchia và ngược lại hay chọn lối này. Phía bên kia là Bavet, nơi đường bộ chạy tiếp về thủ đô Campuchia.
Xa Mát nằm ở cuối trục quốc lộ 22B, đi qua TP Tây Ninh cũ rồi lên Tân Biên cũ. Cửa khẩu này xa TP.HCM hơn, nhưng gần vùng trồng mì, cao su, mía phía bắc tỉnh và mở đường sang các tỉnh phía đông bắc Campuchia. Nông sản như khoai mì lát khô từ phía Campuchia đi về các nhà máy chế biến trong tỉnh là một dòng hàng thường được nhắc đến ở đây.
Ngoài hai cửa khẩu quốc tế, Tây Ninh còn các cửa khẩu chính và cửa khẩu phụ, lối mở dọc biên giới phục vụ cư dân hai bên. Mỗi loại cửa khẩu có quy định riêng về người, phương tiện và hàng hoá được qua. Ai có ý định làm ăn qua biên giới nên hỏi cơ quan hải quan, biên phòng hoặc sở công thương để biết loại cửa khẩu nào áp dụng cho hàng của mình.
Những dòng hàng thường được nhắc tới qua biên giới Tây Ninh
Bảng dưới liệt kê các nhóm hàng hay được nhắc trong tin tức và trong cách người làm vận tải mô tả công việc. Đây là bức tranh định tính, không phải thống kê:
| Chiều | Nhóm hàng tiêu biểu | Đi về đâu |
|---|---|---|
| Từ Việt Nam sang | Hàng tiêu dùng, vật liệu xây dựng, sắt thép, phân bón, máy móc, hàng từ khu công nghiệp | Phnom Penh và các tỉnh Campuchia |
| Từ Campuchia về | Nông sản thô như khoai mì, hạt điều, cao su, gỗ và nông sản khác theo mùa | Nhà máy chế biến trong tỉnh và vùng TP.HCM |
| Quá cảnh | Hàng của doanh nghiệp đi qua Việt Nam ra cảng biển hoặc ngược lại | Cảng khu vực TP.HCM và vùng ven |
Dòng nông sản thô từ Campuchia về giải thích một phần vì sao các nhà máy tinh bột mì và cơ sở chế biến nông sản ở Tây Ninh đứng gần biên giới: họ mua nguyên liệu từ cả hai phía. Khi chính sách hai bên đổi, hoặc giá thế giới đổi, dòng hàng này tăng giảm theo, và người trồng mì trong tỉnh cảm nhận được qua giá thu mua.
Những nhóm hàng có điều kiện như gỗ, động thực vật, thực phẩm phải qua kiểm dịch, kiểm tra chuyên ngành. Đây không phải chuyện người mới có thể tự xoay xở, nên làm qua đại lý khai hải quan có kinh nghiệm.
Ai làm ăn quanh cửa khẩu và trung tâm Tân Ninh có phần gì
Quanh mỗi cửa khẩu có một hệ sinh thái nhỏ: đại lý khai báo hải quan, công ty vận tải, bãi đỗ xe container, kho, dịch vụ đổi tiền, nhà nghỉ, quán ăn cho tài xế. Phần lớn các hoạt động hiện trường nằm sát cửa khẩu và dọc hai quốc lộ. Tuy vậy nhiều doanh nghiệp đặt văn phòng giao dịch, kế toán, trụ sở đăng ký ở trung tâm tỉnh vì gần ngân hàng, cơ quan thuế và nguồn nhân sự văn phòng.
Với phường Tân Ninh, điều đó có nghĩa là một phần doanh nghiệp vận tải, xuất nhập khẩu, thương mại trong danh bạ đăng ký ở đây nhưng xe và hàng của họ chạy ở nơi khác. Các dịch vụ kế toán, tư vấn thuế, ngân hàng, bảo hiểm hàng hoá ở trung tâm cũng có khách hàng từ khối này.
Người lao động cũng vậy. Nhân viên khai báo hải quan, điều độ vận tải, kế toán xuất nhập khẩu có thể sống ở trung tâm và đi làm ra cửa khẩu, hoặc làm hẳn ở văn phòng trong phố. Với người tìm việc, đây là một nhóm nghề đáng tìm hiểu nếu có ngoại ngữ, biết vi tính văn phòng và chịu học quy định hải quan.
Những điều thương mại biên giới không phải
Không phải "mua hàng giá rẻ mang về bán". Hàng hoá qua biên giới phải khai báo, nộp thuế theo quy định và có giới hạn định lượng với hàng mang theo người. Mang hàng vượt mức hay không khai báo có thể bị xử lý, tịch thu. Những lời mời "chạy hàng" dễ kiếm tiền nên nghe với sự dè dặt lớn.
Không phải lúc nào cũng thông suốt. Lưu lượng qua cửa khẩu chịu ảnh hưởng của dịch bệnh, kiểm soát của hai nước, ngày lễ, thay đổi chính sách. Đã có giai đoạn cửa khẩu hạn chế người và hàng. Doanh nghiệp sống nhờ biên giới cần tính đến chuyện này.
Không phải chỉ có Mộc Bài. Nhiều người chỉ biết Mộc Bài vì nằm trên đường đi Phnom Penh. Với hàng nông sản phía bắc tỉnh, Xa Mát và các cửa khẩu khác quan trọng không kém.
Không phải chuyện riêng của vùng biên. Giá khoai mì, cao su, hạt điều trong cả tỉnh chịu ảnh hưởng một phần từ dòng hàng qua biên giới. Người trồng ở xa cửa khẩu vẫn chịu tác động.
Từng có thời khu thương mại ở Mộc Bài rất đông khách
Người Tây Ninh và TP.HCM lớn tuổi còn nhớ giai đoạn khu thương mại ở cửa khẩu Mộc Bài đông khách mua sắm, nhiều người đi xe từ TP.HCM lên chỉ để mua hàng ở đó. Sau này chính sách về hàng hoá và khu thương mại thay đổi, cảnh đông đúc ấy không còn như trước. Câu chuyện này hay được nhắc khi bàn về kinh tế cửa khẩu như ví dụ cho việc chính sách thay đổi có thể làm đổi hẳn sinh kế của một vùng.
Bài học dễ thấy là các hoạt động dựa vào ưu đãi đặc biệt thường mong manh hơn các hoạt động dựa vào vị trí và nhu cầu thật. Vận tải, kho bãi, chế biến nông sản gắn với cửa khẩu tồn tại vì hàng hoá thật sự cần đi qua; còn mua bán dựa vào chênh lệch thuế thì phụ thuộc hoàn toàn vào văn bản.
Bài này không đưa ra nhận định về tương lai của các khu kinh tế cửa khẩu. Thông tin về quy hoạch, chính sách mới, các dự án hạ tầng như đường cao tốc nối TP.HCM với Mộc Bài nên theo dõi qua thông báo chính thức của tỉnh và các bộ ngành.
Nếu bạn muốn làm việc hoặc kinh doanh liên quan đến cửa khẩu
Thương mại qua biên giới là lĩnh vực nhiều quy định. Các bước dưới đây là cách tiếp cận an toàn cho người mới, không phải hướng dẫn thủ tục:
- Xác định loại hàng và loại hình: xuất khẩu, nhập khẩu, tạm nhập tái xuất, quá cảnh hay chỉ là dịch vụ vận tải. Mỗi loại có thủ tục khác.
- Hỏi cơ quan có thẩm quyền: hải quan cửa khẩu, sở công thương, cơ quan kiểm dịch nếu là nông sản thực phẩm. Hỏi bằng văn bản khi có thể.
- Làm việc với đại lý khai hải quan có đăng ký: yêu cầu hợp đồng rõ ràng, biểu phí rõ ràng, hoá đơn đầy đủ.
- Tìm hiểu đối tác phía bên kia: tư cách pháp lý, phương thức thanh toán, đồng tiền thanh toán, rủi ro tỷ giá.
- Tính đến các tình huống cửa khẩu tạm ngưng hay thay đổi quy định, chuẩn bị phương án hàng tồn và hợp đồng có điều khoản bất khả kháng.
Với người đi làm, các nghề như khai báo hải quan, kế toán xuất nhập khẩu, điều độ vận tải đều có thể học qua các khoá ngắn và học việc. Biết tiếng Khmer hoặc tiếng Anh là lợi thế khi làm việc với đối tác phía Campuchia.
Đường sá quyết định cửa khẩu sống thế nào
Một cửa khẩu chỉ đông hàng khi đường dẫn đến nó đủ tốt. Quốc lộ 22 là trục chính từ TP.HCM ra Mộc Bài, nhưng đoạn qua Củ Chi, Trảng Bàng, Gò Dầu cũ đông dân hai bên, nhiều giao lộ, xe tải và xe container phải đi chung với xe máy. Thời gian chở hàng từ cảng, từ khu công nghiệp lên biên giới vì vậy không chỉ tính bằng cây số mà còn bằng độ kẹt xe và các giờ cấm tải trong đô thị.
Quốc lộ 22B lên Xa Mát đi qua vùng trung tâm Tây Ninh cũ, nghĩa là một phần xe hàng đi qua hoặc vòng quanh phường Tân Ninh. Với người ở phố, điều này có hai mặt: thêm khách cho trạm dừng, tiệm sửa xe, quán ăn; nhưng cũng thêm bụi, tiếng ồn và nguy cơ tai nạn trên các trục đường lớn. Các tuyến tránh, vành đai đô thị nếu có sẽ làm thay đổi bức tranh này, và đó là lý do người kinh doanh ven trục nên theo dõi quy hoạch giao thông chính thức.
Dự án đường cao tốc từ TP.HCM đến Mộc Bài đã được nhắc đến nhiều năm như một tuyến tách xe hàng khỏi quốc lộ 22. Bài này không nêu tiến độ, vì tiến độ dự án hạ tầng thay đổi và chỉ nên lấy từ chủ đầu tư hoặc cơ quan nhà nước. Điều chắc là bất kỳ thay đổi lớn nào về đường dẫn ra biên giới đều sẽ dịch chuyển chỗ đặt kho, bãi, trạm dừng, và người làm vận tải, logistics ở Tây Ninh theo dõi rất sát chuyện này.
Câu hỏi thường gặp
Mộc Bài và Xa Mát cách trung tâm Tân Ninh có xa không?
Cả hai đều nằm ngoài phường. Từ trung tâm đi Xa Mát theo quốc lộ 22B lên phía bắc, đi Mộc Bài thì xuôi về phía nam ra quốc lộ 22 rồi rẽ về biên giới. Thời gian đi phụ thuộc phương tiện và tình trạng đường, nên ước lượng trên ứng dụng bản đồ trước khi đi.
Có được mang hàng từ Campuchia về bán không?
Hàng mang theo người qua cửa khẩu có định mức miễn thuế và danh mục cấm, hạn chế. Muốn kinh doanh hàng nhập khẩu thì phải làm thủ tục nhập khẩu, nộp thuế theo quy định. Quy định thay đổi theo thời kỳ, nên hỏi hải quan cửa khẩu trước khi mang hàng.
Khu kinh tế cửa khẩu khác khu công nghiệp thế nào?
Khu kinh tế cửa khẩu là vùng gắn với cửa khẩu biên giới, có thể gồm cả khu thương mại, khu dân cư, khu công nghiệp và được áp dụng một số chính sách riêng. Khu công nghiệp là vùng chuyên cho nhà máy. Một khu kinh tế cửa khẩu có thể chứa khu công nghiệp bên trong.
Nghề nào liên quan đến cửa khẩu dễ tìm việc ở Tây Ninh?
Các vị trí thường gặp là nhân viên khai báo hải quan, chứng từ xuất nhập khẩu, kế toán, điều độ và tài xế xe tải, xe container, nhân viên kho. Mức độ dễ tìm việc tuỳ thời điểm và lưu lượng hàng qua cửa khẩu, nên xem tin tuyển dụng thực tế.
Thương mại biên giới có ảnh hưởng tới giá nông sản trong tỉnh không?
Có ảnh hưởng một phần. Khi nông sản thô từ Campuchia về nhiều, nhà máy có thêm nguồn nguyên liệu và giá thu mua trong tỉnh có thể chịu sức ép. Nhưng giá còn phụ thuộc thị trường thế giới, chi phí, chất lượng, nên không thể quy hết cho cửa khẩu.
Thông tin chính thức về cửa khẩu xem ở đâu?
Nên xem trên cổng thông tin của tỉnh Tây Ninh, của Tổng cục Hải quan hoặc Cục Hải quan phụ trách địa bàn, và hỏi trực tiếp tại cửa khẩu. Tin đăng trên mạng xã hội về giờ mở cửa, quy định mới thường không đầy đủ hoặc đã cũ.
