Cây mía Tây Ninh: vùng nguyên liệu, nhà máy đường và đời sống người trồng

Tây Ninh là một trong những vùng trồng mía nguyên liệu quen thuộc của miền Đông Nam Bộ, và trong tỉnh có các nhà máy đường lớn thu mua mía của nông dân. Ruộng mía nằm ở các xã ngoài trung tâm như vùng Tân Châu, Tân Biên, Dương Minh Châu, Châu Thành cũ; phường Tân Ninh không có ruộng mía, nhưng tiền mía là một phần sức mua của khách đến phố.

Chuỗi mía đường khác với nhiều loại nông sản khác ở chỗ: người trồng gần như chỉ có một khách hàng lớn là nhà máy, mía phải ép trong thời gian ngắn sau khi chặt, và giá thu mua phụ thuộc chữ đường trong cây. Bài này giải thích từng khâu, những thuật ngữ người trồng hay nói, và vì sao một năm được giá năm mất giá ảnh hưởng tới cả phố thị.

Vì sao mía hợp đất Tây Ninh

Tây Ninh có mùa khô và mùa mưa rõ rệt, nắng nhiều, địa hình tương đối bằng với nhiều vùng đất xám. Mía là cây chịu được nắng, cần nước nhiều trong giai đoạn sinh trưởng và cần mùa khô để tích đường trước khi thu hoạch. Nhịp khí hậu đó khớp với vòng đời của cây: trồng, chăm trong mùa mưa, chặt và ép trong mùa khô.

Hồ Dầu Tiếng và hệ thống kênh tưới giúp nhiều vùng trong tỉnh có nước tưới, làm cho cây công nghiệp như mía, mì có điều kiện phát triển. Cùng với đó là lịch sử các nhà máy đường đặt trong tỉnh từ khá lâu, tạo ra thói quen trồng mía theo hợp đồng ở nhiều xã.

Không phải chỗ nào trồng mía cũng có lãi. Ruộng xa nhà máy tốn tiền vận chuyển, ruộng thiếu nước cho năng suất thấp, ruộng nhỏ khó đưa máy vào. Vì vậy diện tích mía trong tỉnh lên xuống theo từng giai đoạn, khi giá kém có hộ chuyển sang mì, cao su, cây ăn trái hoặc ngược lại. Những con số diện tích cụ thể nên lấy từ thống kê nông nghiệp của tỉnh từng năm.

Chuỗi đi của một cây mía từ ruộng tới bao đường

Để hiểu vì sao người trồng mía quan tâm đến từng ngày chặt, từng chuyến xe, có thể đi theo cây mía qua các khâu:

1. Ký hợp đồng đầu tư hoặc bao tiêu với nhà máy: nhiều nhà máy ứng trước giống, phân, tiền, đổi lại người trồng bán mía cho nhà máy theo điều khoản đã ký.
2. Trồng và chăm trong mùa mưa: làm đất, đặt hom, bón phân, làm cỏ, tưới khi cần. Một vụ mía kéo dài nhiều tháng, có ruộng để mía gốc cho các vụ sau.
3. Lên lịch chặt: nhà máy phân lịch thu hoạch cho từng vùng để mía về đều trong vụ ép. Chặt sớm hay muộn đều có thể làm chữ đường không đạt.
4. Chặt và chở: bằng tay hoặc máy, rồi chất lên xe tải, máy cày kéo rơ moóc về nhà máy. Mía chặt rồi để lâu sẽ mất đường, nên khâu này phải nhanh.
5. Cân và lấy mẫu ở nhà máy: xe mía được cân, lấy mẫu đo chữ đường, trừ tạp chất theo quy định trong hợp đồng.
6. Ép, nấu, kết tinh: nhà máy ép lấy nước mía, làm sạch, cô đặc, kết tinh thành đường; bã mía dùng làm nhiên liệu lò hơi hoặc nguyên liệu khác, mật rỉ đi làm cồn, men.
7. Thanh toán: tiền mía trả theo khối lượng, chữ đường và giá đã thoả thuận, trừ đi tiền ứng trước nếu có.

Ở mỗi khâu đều có chỗ cho tranh luận giữa người trồng và nhà máy: lịch chặt có công bằng không, mẫu đo chữ đường có đại diện không, tạp chất trừ bao nhiêu là hợp lý. Đó là lý do hợp đồng và cách đo cần minh bạch, và người trồng nên giữ bản hợp đồng, phiếu cân, phiếu chữ đường của mình.

Chữ đường là gì và vì sao người trồng quan tâm

"Chữ đường" là cách người trồng gọi hàm lượng đường thu hồi được trong cây mía, thường được nhà máy quy đổi theo một chỉ số chuẩn gọi là CCS. Hai xe mía nặng như nhau nhưng chữ đường khác nhau thì giá trị cũng khác nhau, vì nhà máy thực chất mua đường trong cây chứ không mua thân cây.

Chữ đường phụ thuộc giống mía, độ chín lúc chặt, thời gian từ lúc chặt tới lúc ép, lượng nước tưới gần ngày thu hoạch, và cả mức sâu bệnh. Mía chặt rồi để nằm ruộng vài ngày dưới nắng thì mất đường; mía chặt non chưa tích đủ đường; mía bị cháy thì phải ép gấp.

Vì vậy trong mùa ép, người trồng hay lo nhất là "kịp lịch": có xe chở, có nhân công chặt, có lượt nhận ở nhà máy. Một trận mưa trái mùa làm ruộng lầy không vào được xe, hay một sự cố máy móc ở nhà máy, đều có thể làm cả xóm mía phải chờ.

Các con số ngưỡng chữ đường, cách quy đổi giá theo chữ đường được ghi trong hợp đồng giữa từng nhà máy và người trồng, và có thể khác nhau giữa các vụ. Người mới trồng nên hỏi kỹ cán bộ nông vụ của nhà máy và hàng xóm trồng lâu năm trước khi ký.

Những yếu tố làm giá mía lên xuống

Người trồng mía không tự định giá; giá thu mua do nhà máy công bố hoặc thoả thuận theo hợp đồng. Nhưng có thể hiểu các lực đẩy giá qua bảng sau:

Bảng này không phải để dự đoán giá mía năm sau. Nó giúp thấy rằng thu nhập của người trồng phụ thuộc vừa vào những thứ ngoài tầm tay như giá đường, vừa vào những thứ trong tầm tay như năng suất và chi phí. Những hộ trồng lâu năm thường tập trung vào phần trong tầm tay: chọn giống hợp đất, giữ nước, giảm hao hụt khi chặt.

Tiền mía chảy về phố thị thế nào

Vụ ép mía thường rơi vào mùa khô, kéo dài nhiều tháng. Khi tiền mía được thanh toán, người trồng trả nợ phân bón, trả tiền ứng trước, rồi phần còn lại đi vào chi tiêu gia đình. Phần lớn những khoản lớn như xe máy, đồ điện, sửa nhà, học phí cho con học ở trung tâm, khám bệnh ở bệnh viện tỉnh đều được tính sau vụ mía.

Người buôn bán ở trung tâm Tây Ninh quen với nhịp này. Cửa hàng xe máy, điện máy, vật liệu xây dựng nhận ra những tháng sau thu hoạch bán khá hơn. Ngược lại, những năm giá mía thấp, nhiều hộ thắt chi tiêu và phố thị cũng chậm theo. Đây là một ví dụ rõ về việc kinh tế phố thị gắn với nông nghiệp vùng quanh dù phường không có ruộng mía nào.

Bên cạnh đó là các dịch vụ ăn theo mùa mía: thuê xe tải, sửa máy cày, cung cấp phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, tín dụng nông nghiệp. Nhiều đại lý vật tư và chi nhánh ngân hàng ở trung tâm có khách hàng là người trồng mía ở xã.

Những câu người trồng mới nên hỏi trước khi xuống giống

Nhà máy nào thu mua vùng mình và hợp đồng ra sao? Hỏi rõ điều khoản đầu tư, cách tính giá, cách đo chữ đường, cách trừ tạp chất, thời hạn thanh toán. Đọc kỹ trước khi ký, giữ một bản.

Ruộng có đủ nước cho cả vụ không? Mía thiếu nước năng suất giảm rõ. Ruộng ngoài vùng kênh tưới phải tính chi phí bơm tưới.

Đường vào ruộng có cho xe tải vào được không? Ruộng không có đường xe vào thì chi phí chở ra tăng, mía chờ lâu mất đường.

Nhân công chặt hay máy chặt? Thiếu nhân công trong mùa ép là chuyện nhiều nơi gặp; ruộng lớn, bằng có thể tính máy chặt.

Nếu năm sau đổi cây thì mất gì? Mía có thể để gốc nhiều vụ; phá gốc sớm sẽ mất phần đầu tư ban đầu. Tính trước để không đổi cây theo tin đồn.

Một nghề gắn với văn hoá vùng

Ngoài con số kinh tế, mía còn gắn với hình ảnh đời thường của Tây Ninh: những chuyến xe chở mía chất cao trên đường đỏ, mùi mật rỉ quanh nhà máy vào mùa ép, ly nước mía bên đường trong buổi trưa nắng. Người lớn tuổi ở các xã trồng mía kể về những mùa đi chặt mía thuê, những đêm chờ lượt xe ở cổng nhà máy.

Với người ở phố Tân Ninh, mía là thứ quen thuộc mà ít khi nhìn tận mắt cả chuỗi. Hiểu chuỗi đó giúp hiểu vì sao bà con ở xã lên phố mua sắm theo mùa, vì sao người bán ở chợ hỏi han chuyện giá mía, và vì sao những thay đổi về chính sách đường, thuế nhập khẩu ở xa lại có tiếng vang ở một phố thị cách ruộng mía nhiều cây số.

Bài này không khuyên trồng hay không trồng mía, cũng không dự báo giá vụ tới. Người quan tâm nên theo dõi thông tin của ngành nông nghiệp tỉnh, các nhà máy và hiệp hội ngành mía đường.

Mía trong bức tranh nông nghiệp của tỉnh mới

Từ 7/2025, Tây Ninh hợp nhất với Long An. Long An cũ là vùng lúa, rau, thanh long, chanh và cũng có mía ở một số nơi, nhưng thế mạnh nông nghiệp khác Tây Ninh cũ khá nhiều. Trong tỉnh mới, mía vẫn là cây đặc trưng của vùng phía bắc, nơi đất xám và nắng nhiều, còn vùng phía nam thiên về lúa và cây ăn trái.

Với người trồng mía, thay đổi hành chính không làm thay đổi ngay hợp đồng với nhà máy hay lịch ép. Điều có thể thay đổi là các chương trình hỗ trợ nông nghiệp, quy hoạch vùng nguyên liệu, đầu tư thuỷ lợi được xây dựng lại cho phạm vi tỉnh mới. Những chương trình này được công bố qua văn bản của tỉnh và ngành nông nghiệp; người trồng nên theo dõi qua hội nông dân, chính quyền xã, cán bộ khuyến nông thay vì nghe tin đồn trên mạng.

Một điểm nữa đáng nhắc là cơ giới hoá. Ruộng mía lớn, bằng phẳng có thể dùng máy chặt, máy trồng, giảm phụ thuộc vào nhân công mùa vụ vốn ngày càng khó thuê vì người trẻ đi làm khu công nghiệp. Ruộng nhỏ, manh mún thì khó đưa máy vào. Đây là lý do có nơi hình thành tổ hợp tác, cánh đồng liên kết để các hộ cùng thuê máy, cùng ký hợp đồng.

Câu hỏi thường gặp

Ở Tây Ninh mía trồng nhiều ở đâu?

Mía trồng chủ yếu ở các xã ngoài khu trung tâm, như vùng Tân Châu, Tân Biên, Dương Minh Châu, Châu Thành cũ và những nơi gần nhà máy đường. Phường Tân Ninh là phố thị nên không có vùng mía. Phân bố cụ thể thay đổi theo từng giai đoạn tuỳ giá và cây trồng cạnh tranh.

Mía chặt xong có để được lâu không?

Không nên. Mía sau khi chặt mất dần đường, nhất là khi phơi nắng, nên nhà máy và người trồng cố gắng đưa mía vào ép càng sớm càng tốt. Đây là lý do lịch chặt và xe chở quan trọng trong mùa ép.

Chữ đường được đo ở đâu?

Thường do phòng thí nghiệm của nhà máy lấy mẫu và đo khi xe mía về cân. Cách lấy mẫu, cách quy đổi được ghi trong hợp đồng. Người trồng nên hỏi rõ quy trình và giữ phiếu kết quả của từng chuyến.

Bã mía và mật rỉ dùng làm gì?

Bã mía thường được đốt làm nhiên liệu lò hơi của chính nhà máy, có nơi dùng phát điện hoặc làm nguyên liệu bột giấy, phân bón. Mật rỉ là nguyên liệu làm cồn, men, thức ăn chăn nuôi. Nhờ vậy nhà máy đường tận dụng được gần hết cây mía.

Giá mía năm nay bao nhiêu?

Giá thu mua do từng nhà máy công bố theo vụ và có thể khác theo chữ đường, vùng, hợp đồng. Bài này không nêu giá vì thay đổi theo thời điểm; nên hỏi trực tiếp nhà máy hoặc cán bộ nông vụ vùng mình.

Nước mía bán ở phố có phải mía nguyên liệu không?

Thường không. Mía ép nước uống là các giống thân mềm, nhiều nước, được trồng và bán riêng; mía nguyên liệu cho nhà máy là giống thân cứng, nhiều đường, ăn không ngon bằng. Hai loại đi hai kênh khác nhau.