Khoai mì, ở miền Bắc gọi là sắn, là một trong những cây trồng chủ lực của Tây Ninh và nuôi cả một ngành chế biến: lò mì lát khô và nhà máy tinh bột mì. Người trồng ở các xã bán củ tươi cho thương lái hoặc thẳng cho nhà máy; củ được nghiền thành tinh bột hoặc thái lát phơi khô để làm thức ăn chăn nuôi, cồn và hàng xuất khẩu.
Phường Tân Ninh không có rẫy mì, nhưng các dịch vụ quanh cây mì như vật tư, tín dụng, vận tải, mua bán máy móc có mặt ở trung tâm, và giá mì là đề tài quen thuộc trong câu chuyện của người buôn bán. Bài này đi qua chuỗi mì từ rẫy tới nhà máy, giải thích độ bột, bệnh khảm lá, chuyện mùi và nước thải mà người sống gần nhà máy hay nhắc.
Vì sao khoai mì phổ biến ở Tây Ninh
Khoai mì chịu được đất nghèo, chịu hạn khá, ít đòi hỏi chăm sóc so với nhiều cây khác, và có thể thu hoạch sau một vòng sinh trưởng không quá dài. Với đất xám, đất đồi của nhiều vùng Tây Ninh, đây là cây dễ trồng, dễ bán. Người trồng không cần kỹ thuật quá phức tạp, vốn bỏ ra ban đầu không lớn, nên mì từng là lựa chọn của nhiều hộ.
Thêm vào đó là mạng lưới nhà máy tinh bột mì và lò lát khô trong tỉnh, cùng nguồn mì từ phía Campuchia về qua các cửa khẩu. Khi đầu ra có sẵn, người trồng yên tâm hơn. Nhà máy cũng cần vùng nguyên liệu gần để giảm tiền chở, vì củ mì tươi nặng, nhiều nước và hỏng nhanh.
Mặt trái của sự dễ trồng là trồng mì liên tục trên một mảnh đất lâu năm làm đất bạc màu nếu không bón bù hợp lý. Đây là chuyện các cán bộ khuyến nông hay nhắc, và là một lý do có hộ luân canh hoặc chuyển cây.
Hai đường đi chính của củ mì
Củ mì sau khi nhổ phải được xử lý nhanh. Có hai hướng chính, mỗi hướng một kiểu cơ sở và một kiểu sản phẩm:
| Mì lát khô | Tinh bột mì | |
|---|---|---|
| Cơ sở | Lò, sân phơi, có khi là hộ gia đình | Nhà máy có dây chuyền nghiền, ly tâm, sấy |
| Cách làm | Thái lát, phơi nắng hoặc sấy cho khô | Rửa, nghiền, tách bã, lắng, sấy thành bột |
| Sản phẩm dùng làm | Thức ăn chăn nuôi, cồn, xuất khẩu | Nguyên liệu thực phẩm, giấy, dệt, keo, xuất khẩu |
| Phụ thuộc thời tiết | Nhiều: cần nắng, mưa làm mốc | Ít hơn: chạy quanh năm khi có củ |
| Vấn đề môi trường | Bụi, mùi ở sân phơi | Nước thải nhiều, mùi nếu xử lý không tốt |
Cả hai hướng đều cần củ tươi về đều. Vào chính vụ, xe chở mì xếp hàng ở cổng nhà máy; lúc giáp vụ thì nhà máy chạy cầm chừng. Giá củ tươi vì vậy dao động theo mùa và theo nhu cầu của nhà máy.
Bã mì sau khi lấy tinh bột thường được tận dụng làm thức ăn chăn nuôi hoặc phân bón, giúp giảm chất thải. Nước thải là vấn đề lớn hơn và cần hệ thống xử lý đúng quy định.
Độ bột: thước đo giá trị củ mì
Khi bán mì cho nhà máy tinh bột, người trồng thường nghe đến "độ bột", tức hàm lượng tinh bột trong củ tươi. Nhà máy đo độ bột bằng cách lấy mẫu, rồi tính giá dựa trên khối lượng và độ bột. Hai xe mì cùng nặng, xe nào độ bột cao hơn thì giá trị cao hơn.
Độ bột phụ thuộc giống, tuổi củ lúc nhổ, mùa thu hoạch và thời tiết. Mì nhổ khi mưa nhiều thường độ bột thấp hơn; mì để quá già có thể xơ. Mì nhổ xong để lâu cũng giảm chất lượng và bắt đầu hư, nên khâu chở về nhà máy phải nhanh.
Cũng như chữ đường của mía, cách đo độ bột là chỗ dễ phát sinh tranh cãi. Người bán nên hỏi rõ cách lấy mẫu, giữ phiếu kết quả, và so sánh giữa các điểm mua nếu có thể. Thương lái mua tại rẫy thường tính giá gộp theo kinh nghiệm, tiện cho người bán nhưng khó kiểm.
Bệnh khảm lá và bài học về giống
Từ cuối thập niên 2010, bệnh khảm lá mì xuất hiện ở Tây Ninh rồi lan ra nhiều tỉnh. Cây bị bệnh có lá biến dạng, loang lổ, củ nhỏ, năng suất giảm mạnh. Bệnh lây qua hom giống nhiễm bệnh và qua côn trùng truyền bệnh như bọ phấn trắng. Đây là một cú sốc lớn với người trồng mì trong tỉnh.
Cách phòng được ngành nông nghiệp khuyến cáo xoay quanh vài nguyên tắc: dùng hom giống sạch bệnh, chọn giống có khả năng chống chịu, nhổ bỏ cây bệnh sớm, quản lý côn trùng truyền bệnh, không mang hom từ vùng bệnh sang vùng chưa bệnh. Các giống cụ thể và quy trình được khuyến cáo nên hỏi trạm khuyến nông hoặc cơ quan bảo vệ thực vật, vì danh mục giống được cập nhật theo thời gian.
Bài học rộng hơn là một vùng trồng phụ thuộc vào một vài giống phổ biến sẽ rất dễ tổn thương trước một loại bệnh mới. Nhiều người trồng sau đợt dịch đã cẩn thận hơn khi mua hom giống trôi nổi, và quan tâm hơn đến nguồn gốc giống.
Chuyện mùi, nước thải và người sống gần nhà máy
Vì sao nhà máy tinh bột mì có mùi? Quá trình rửa, nghiền củ mì tạo ra lượng lớn nước có chất hữu cơ. Nếu hồ xử lý không đủ hoặc vận hành không đúng, nước thải lên men tạo mùi chua, hắc lan ra xung quanh.
Ai quản lý chuyện này? Cơ quan quản lý môi trường của tỉnh cấp phép và kiểm tra nhà máy. Người dân thấy nước thải chảy ra kênh rạch, mùi bất thường có thể phản ánh qua chính quyền xã phường hoặc đường dây tiếp nhận phản ánh của tỉnh.
Có cách xử lý hiệu quả không? Có các công nghệ xử lý nước thải sinh học, thu hồi khí sinh học từ nước thải để làm nhiên liệu. Nhiều nhà máy đã đầu tư, nhưng hiệu quả phụ thuộc vào vận hành thực tế.
Có liên quan đến phường Tân Ninh không? Nhà máy tinh bột mì đặt ở vùng nguyên liệu, không ở khu trung tâm. Người ở phố ít khi gặp mùi này, trừ khi đi qua vùng có nhà máy.
Cây mì trong nhịp sống phố thị
Giống như mía, khoai mì đem lại dòng tiền theo mùa cho nhiều hộ ở các xã. Tiền mì về thì phố đông người mua sắm, tiền mì kém thì cửa hàng ở trung tâm vắng hơn. Đại lý phân bón, cửa hàng máy nông nghiệp, tiệm sửa máy cày, dịch vụ chở hàng có khách hàng là người trồng mì.
Khoai mì cũng có mặt trong bữa ăn và món quà quê: mì luộc chấm muối mè, bánh khoai mì nướng, bánh tầm bì làm từ bột mì, bánh tráng có pha bột mì. Đó là phần ẩm thực, được nói kỹ ở danh mục khác trên trang. Ở góc kinh tế, điều đáng nhớ là cùng một củ mì có thể đi vào bát bánh canh ở chợ phố hoặc đi theo container ra cảng.
Bài này không dự báo giá mì hay khuyên nên trồng mì. Giá mì phụ thuộc thị trường tinh bột trong và ngoài nước, nguồn mì từ các nước láng giềng và chi phí sản xuất. Người trồng nên theo dõi thông tin của ngành nông nghiệp và tự tính toán theo điều kiện ruộng rẫy của mình.
Các khâu trung gian và người làm thuê quanh cây mì
Giữa rẫy mì và nhà máy có nhiều người làm nghề. Thương lái đi xem rẫy, mua cả rẫy theo ước lượng hoặc mua theo cân; đội nhổ mì thuê theo ngày hoặc theo tấn; xe tải, máy cày chở củ; người cân, người lấy mẫu ở cổng nhà máy; người làm ở lò lát khô thái, phơi, cào, đóng bao. Mỗi khâu là một nguồn việc làm theo mùa cho lao động ở các xã.
Việc nhổ mì nặng nhọc, làm ngoài trời nắng, thường bắt đầu từ sáng sớm. Ở nhiều nơi, người lao động lớn tuổi và phụ nữ chiếm phần đông vì người trẻ đi làm công nhân. Khi thiếu người, chi phí thuê nhổ tăng và một số chủ rẫy chuyển sang dùng máy nhổ, nhất là ở rẫy lớn, đất tơi.
Với người bán, chọn bán cả rẫy cho thương lái hay tự thuê người nhổ, tự chở về nhà máy là một quyết định đáng cân nhắc. Bán cả rẫy đỡ công, nhận tiền nhanh nhưng giá thường tính gộp; tự làm thì mất công, phải lo xe và chờ lượt, đổi lại được tính theo khối lượng và độ bột thật. Hộ có ít lao động, ở xa nhà máy thường chọn cách thứ nhất; hộ có xe, có người thì hay chọn cách thứ hai.
Cả hai cách đều cần ghi chép: diện tích, số tấn ước tính, giá, ngày nhận tiền. Ghi chép đơn giản trong một cuốn sổ giúp so sánh qua từng vụ và tránh nhầm lẫn khi nhiều người cùng làm.
Mì trong tỉnh mới và những thay đổi cần theo dõi
Sau khi Tây Ninh hợp nhất với Long An, vùng mì của tỉnh mới vẫn chủ yếu nằm ở phía Tây Ninh cũ. Long An cũ có nông nghiệp thiên về lúa và cây ăn trái, ít mì hơn. Vì vậy các chương trình liên quan đến cây mì như giống sạch bệnh, liên kết vùng nguyên liệu, kiểm soát môi trường nhà máy vẫn chủ yếu diễn ra ở các xã phía bắc tỉnh.
Những thay đổi người trồng nên theo dõi gồm: danh mục giống được khuyến cáo, quy định về vận chuyển hom giống giữa các vùng, các chương trình hỗ trợ chuyển đổi cây trồng, và quy định môi trường với nhà máy chế biến. Nguồn đáng tin là cơ quan nông nghiệp, bảo vệ thực vật, trạm khuyến nông và chính quyền xã.
Ở phía thị trường, tinh bột mì Việt Nam xuất khẩu nhiều sang một số thị trường lớn trong khu vực; khi thị trường nhập khẩu thay đổi chính sách hoặc nhu cầu, giá mì trong nước biến động theo. Người trồng không điều khiển được những biến động này, nhưng có thể giảm rủi ro bằng cách giữ chi phí hợp lý, không vay quá sức, và không dồn hết đất vào một cây duy nhất.
Câu hỏi thường gặp
Khoai mì và sắn có phải là một không?
Là một loại cây. Miền Nam gọi là khoai mì hoặc mì, miền Bắc gọi là sắn. Trong các văn bản chính thức và thống kê thường dùng chữ sắn, còn người trồng ở Tây Ninh quen gọi là mì, nhà máy tinh bột mì.
Mì lát khô dùng để làm gì?
Mì lát khô chủ yếu dùng làm nguyên liệu thức ăn chăn nuôi, sản xuất cồn và một phần xuất khẩu. Sản phẩm này dễ bảo quản và vận chuyển hơn củ tươi, nhưng phụ thuộc nắng khi phơi và dễ mốc nếu gặp mưa.
Độ bột được tính thế nào khi bán cho nhà máy?
Nhà máy lấy mẫu củ, đo hàm lượng tinh bột rồi quy đổi giá theo bảng của nhà máy. Mỗi nơi có cách tính riêng. Người bán nên hỏi trước cách lấy mẫu, cách quy đổi và giữ phiếu kết quả của từng lần bán.
Bệnh khảm lá mì có chữa được không?
Cây đã nhiễm bệnh thường không chữa khỏi; biện pháp chính là phòng: dùng hom sạch bệnh, giống chống chịu, nhổ bỏ cây bệnh, quản lý côn trùng truyền bệnh. Hướng dẫn cụ thể nên hỏi trạm khuyến nông hoặc cơ quan bảo vệ thực vật địa phương.
Mì từ Campuchia về có ảnh hưởng tới người trồng trong tỉnh không?
Nguồn mì từ phía Campuchia góp vào nguyên liệu cho các nhà máy trong tỉnh. Khi nguồn này dồi dào, nhà máy có thêm lựa chọn và giá thu mua trong nước có thể chịu sức ép. Nhưng giá còn phụ thuộc thị trường tinh bột thế giới nên khó quy về một nguyên nhân.
Ở Tân Ninh có nơi mua bán khoai mì nguyên liệu không?
Mua bán khoai mì nguyên liệu diễn ra chủ yếu ở vùng trồng và tại nhà máy, lò lát khô ngoài khu trung tâm. Ở phường Tân Ninh chủ yếu là các dịch vụ đi kèm như vật tư, máy móc, tín dụng và văn phòng của một số doanh nghiệp.
