Ở một nơi nắng gắt như trung tâm Tây Ninh, bóng cây là thứ người ta nhớ nhất về một con đường. Trên phố có những hàng cây lâu năm, trong đó dễ gặp các loại quen thuộc của đô thị Nam Bộ như me, dầu, sao, bằng lăng, phượng, cùng nhiều cây do người dân trồng trước nhà.
Cây xanh làm mát phố, giảm bụi, đẹp cảnh quan, nhưng cũng cần được chăm sóc để không thành mối nguy khi giông bão. Bài này nói về những loại cây hay gặp, cây làm mát phố thế nào, những chuyện cần biết khi muốn trồng cây trước nhà, và vì sao việc chặt hay giữ một cây lớn thường khiến cả khu phố quan tâm. Bài không liệt kê cây trên từng con đường cụ thể, vì danh sách đó thay đổi theo các đợt trồng mới, thay thế.
Những loại cây đường phố hay gặp
Me. Cây me tán rộng, lá nhỏ li ti, cho bóng mát dịu, trái chua dùng nấu canh. Me là cây quen thuộc của nhiều đô thị Nam Bộ, lại chịu nắng hạn tốt, hợp với khí hậu Tây Ninh. Hàng me già trên một con đường là hình ảnh nhiều người Tây Ninh đi xa còn nhớ.
Dầu và sao. Hai loại cây gỗ lớn, thân thẳng, cao vút, là cây bản địa của miền Đông Nam Bộ. Trồng trên đường phố, chúng tạo những hàng cây cao, bóng mát rộng. Mùa ra hoa, quả có cánh của dầu, sao xoay tròn rơi xuống, trẻ con thích nhặt chơi.
Bằng lăng, phượng, osaka. Các loại cây hoa, trồng nhiều ở công viên, trường học, đường mới. Mùa hoa nở làm phố rực màu: bằng lăng tím, phượng đỏ vào mùa hè, mùa học trò.
Cây trồng trước nhà. Nhiều nhà trồng cây trước cửa: xoài, mận, bàng, sứ, mai, hoặc cây cảnh trong chậu. Đây là lớp cây xanh "của dân", góp một phần lớn vào bóng mát các hẻm nhỏ.
Cây làm mát phố thế nào
Bóng cây che nắng trực tiếp xuống mặt đường, vỉa hè, tường nhà, nên chúng không hấp thụ nhiều nhiệt. Lá cây thoát hơi nước, làm mát không khí xung quanh. Đi dưới một hàng cây lớn vào trưa nắng, bạn sẽ thấy khác biệt rõ rệt so với đoạn đường trống, dù không cần nhiệt kế để đo.
Ở cấp độ đô thị, càng nhiều cây xanh, công viên, mặt nước, phố càng ít bị hiện tượng "đảo nhiệt": vùng trung tâm nóng hơn vùng ven do bê tông, nhựa đường tích nhiệt. Với một phố thị nắng gắt quanh năm như Tây Ninh, giữ và tăng cây xanh là một trong những cách thiết thực nhất để phố dễ sống hơn.
Một ví dụ dễ kiểm: chiều hè, đặt tay lên yên xe để dưới nắng và yên xe để dưới bóng cây vài phút, bạn sẽ thấy ngay sự khác biệt. Cũng như vậy, một bức tường được cây che bóng sẽ ít toả nhiệt vào nhà về đêm hơn bức tường phơi nắng cả ngày.
Cây còn giữ bụi, giảm tiếng ồn, làm cảnh phố mềm mại hơn. Dọc rạch Tây Ninh, cây ven bờ còn giữ đất, giảm sạt lở bờ. Những lợi ích này khó đo đếm bằng tiền nhưng người dân cảm nhận hằng ngày.
Cây già trên phố: tài sản và rủi ro
Những cây lớn trồng từ vài chục năm trước là tài sản của phố: tán rộng, bóng dày, gắn với ký ức nhiều thế hệ. Nhưng cây già cũng có vấn đề: thân có thể mục rỗng bên trong, rễ bị bê tông bó chặt, cành lớn vươn ra lòng đường. Khi giông mạnh, những cây này có nguy cơ gãy đổ.
Vì thế, các đơn vị quản lý cây xanh thường cắt tỉa cành, hạ bớt tán trước mùa mưa, và đôi khi phải đốn hạ, thay thế những cây đã quá yếu. Việc này đôi khi gây tranh luận trong khu phố: người muốn giữ cây vì bóng mát, kỷ niệm; người lo an toàn. Cả hai mối quan tâm đều chính đáng.
Nếu bạn thấy một cây trên phố có dấu hiệu nguy hiểm như thân nứt, nghiêng bất thường, cành khô lớn, rễ bật khỏi mặt đất, nên báo cho tổ dân phố hoặc phường để đơn vị chuyên môn kiểm tra, không tự ý chặt cây trên vỉa hè.
Trồng cây trước nhà ở phố: những điều nên biết
Nhiều gia đình ở phường Tân Ninh muốn trồng thêm cây trước nhà cho mát. Vài lưu ý thực tế:
- Cây trên vỉa hè thường thuộc quản lý đô thị; trồng, chặt, thay cây trên vỉa hè nên hỏi phường về quy định hiện hành.
- Chọn cây có rễ ăn sâu, không phá nền nhà, đường ống; tránh những cây rễ lan rộng ở chỗ hẹp.
- Chọn cây có tán vừa phải với độ rộng vỉa hè, không vướng dây điện.
- Cây ăn trái trên vỉa hè có thể thu hút người hái, trẻ trèo; cân nhắc an toàn.
- Tỉa cành định kỳ, nhất là trước mùa mưa; cành vươn sát mái, sát dây điện là mối nguy khi giông.
- Trong sân, hẻm, có thể dùng chậu lớn, giàn leo để có bóng mát mà không cần đào đất.
Một cây trồng đúng chỗ, chăm đúng cách, sau năm bảy năm đã cho bóng mát đáng kể. Đó là khoản đầu tư rẻ nhất cho một ngôi nhà ở phố nắng.
Với nhà trong hẻm nhỏ, không có vỉa hè, vẫn có cách: trồng dàn hoa giấy, dàn bầu bí trên khung sắt trước cửa, đặt vài chậu cây lớn ở sân thượng để giảm nóng cho tầng trên. Mái nhà phủ cây xanh, dù chỉ một phần, cũng giúp phòng ngủ tầng trên dễ chịu hơn rõ rệt vào những đêm cuối mùa khô.
Công viên, vườn hoa và khoảng xanh chung
Ngoài cây đường phố, trung tâm Tây Ninh có một số công viên, vườn hoa, khoảng xanh ven rạch, sân trường, khuôn viên các cơ quan. Đây là nơi người dân tập thể dục buổi sáng, trẻ em chơi buổi chiều, người già ngồi hóng mát. Ở một phố đông, mỗi khoảng xanh như vậy đều quý.
Đô thị càng phát triển, đất trống càng ít, áp lực biến khoảng xanh thành công trình càng lớn. Việc giữ, mở rộng khoảng xanh thuộc quy hoạch đô thị của tỉnh. Bài này không nêu các dự án cụ thể; nếu quan tâm, bạn nên theo dõi thông tin quy hoạch được công bố chính thức.
Người dân có thể giữ gìn khoảng xanh bằng những việc đơn giản: không xả rác, không bẻ cành, không lấn chiếm làm chỗ để xe, buôn bán; tham gia các đợt trồng cây khi khu phố, trường học tổ chức.
Cây ven rạch: giữ bờ và giữ bóng
Dọc rạch Tây Ninh, những hàng cây ven bờ có vai trò kép. Rễ cây bám vào đất, giữ bờ khỏi sạt lở khi nước lên xuống theo mùa. Tán cây che bóng xuống mặt nước, giảm nắng chiếu trực tiếp, giúp nước bớt nóng và hạn chế rêu tảo phát triển quá mức ở đoạn nước tù.
Ở những đoạn rạch đã kè bê tông, cây thường được trồng trên đường ven kè, tạo lối đi bộ có bóng mát. Ở những đoạn bờ đất tự nhiên, cây mọc tự nhiên xen với cây người dân trồng, có khi um tùm, có khi thưa thớt tuỳ đoạn.
Khi cải tạo, kè rạch, giữ được bao nhiêu cây cũ là câu hỏi người dân ven rạch thường quan tâm. Cây lâu năm bị chặt thì phải nhiều năm mới có lại bóng mát như cũ. Nếu bạn sống ven rạch và quan tâm chuyện này, có thể góp ý qua các buổi lấy ý kiến cộng đồng khi có dự án.
Lá rụng, quả rơi, rễ trồi: những phiền toái nhỏ
Sống dưới hàng cây lớn có những phiền toái nhỏ đi kèm. Mùa khô lá rụng nhiều, phải quét mỗi ngày; cây me, cây dầu rụng quả xuống mái tôn, sân, xe đậu; rễ cây lớn trồi lên làm vỡ vỉa hè, gồ ghề lối đi. Một số người vì thế muốn chặt cây trước nhà.
Trước khi quyết định, nên cân nhắc lợi ích lâu dài: bóng mát giảm nhiệt cho nhà, giảm tiền điện, làm phố đẹp hơn. Nhiều phiền toái có thể giải quyết bằng cắt tỉa hợp lý, làm máng chắn lá, sửa lại vỉa hè quanh gốc cây theo cách chừa đất cho rễ. Những việc này nên làm cùng với đơn vị quản lý cây xanh.
Một cây lớn trên phố cần hàng chục năm mới thành, chặt chỉ mất một buổi. Vì vậy, khi có tranh luận về một cây cụ thể, lắng nghe cả người muốn giữ lẫn người lo an toàn, và để đơn vị chuyên môn đánh giá tình trạng cây là cách làm hợp lý nhất.
Cây xanh qua các mùa ở Tây Ninh
Mùa khô, nhiều cây rụng lá bớt, đường phố đầy lá khô, có những cây trút lá gần hết vài tuần rồi đâm chồi non. Đây là cách cây thích nghi với nắng hạn. Công nhân vệ sinh, người dân quét lá mỗi sáng là hình ảnh quen thuộc.
Mùa mưa, cây xanh tốt, tán dày, phố mát hẳn. Nhưng cũng là mùa phải để ý cành gãy, cây đổ khi giông. Đầu mùa mưa thường có các đợt cắt tỉa cây trên đường chính; khi gặp xe cẩu, công nhân tỉa cây, nên đi chậm, tránh xa khu vực làm việc.
Mùa hoa cũng có lịch riêng: phượng, bằng lăng thường nở rộ quanh cuối mùa khô, đầu mùa mưa, trùng mùa thi, mùa nghỉ hè của học sinh. Cây dầu, cây sao ra hoa, kết quả có cánh, gió thổi bay đầy đường. Me ra trái vào khoảng cuối năm, người ở phố đôi khi nhặt trái rụng về nấu canh chua.
Theo dõi nhịp thay lá, ra hoa của cây trên phố là một cách thú vị để cảm nhận mùa ở Tây Ninh, nơi không có mùa đông lạnh để đánh dấu năm tháng.
Câu hỏi thường gặp
Cây đường phố ở trung tâm Tây Ninh thường là cây gì?
Hay gặp các loại cây quen thuộc của đô thị Nam Bộ như me, dầu, sao, bằng lăng, phượng, cùng nhiều cây do người dân trồng trước nhà. Danh sách cụ thể trên từng con đường thay đổi theo các đợt trồng mới, thay thế.
Có được tự trồng cây trên vỉa hè trước nhà không?
Cây trên vỉa hè thường thuộc quản lý đô thị, nên trồng, chặt hay thay cây ở đó cần theo quy định hiện hành của địa phương. Bạn nên hỏi phường trước khi trồng hoặc chặt để tránh vi phạm và chọn được loại cây phù hợp.
Thấy cây trên phố có nguy cơ gãy thì báo ai?
Báo cho tổ trưởng khu phố hoặc bộ phận tiếp nhận phản ánh của phường để đơn vị quản lý cây xanh kiểm tra. Không tự ý chặt hoặc trèo lên cắt cành cây lớn trên vỉa hè, vì nguy hiểm và có thể vi phạm quy định.
Trồng cây gì trước nhà ở phố cho mát?
Nên chọn cây có rễ ăn sâu, tán vừa với độ rộng vỉa hè, chịu nắng tốt, không vướng dây điện. Ở chỗ hẹp, chậu lớn hoặc giàn cây leo là lựa chọn an toàn, cho bóng mát mà không ảnh hưởng nền nhà.
Vì sao cây trên phố hay rụng lá vào mùa khô?
Nhiều loại cây rụng bớt lá trong mùa khô để giảm mất nước khi nắng hạn, rồi ra lá non khi có mưa. Đây là cách thích nghi tự nhiên với khí hậu hai mùa của Tây Ninh, không phải dấu hiệu cây bị bệnh.
