Rạch Tây Ninh: dòng nước chảy qua giữa phố và vì sao phố thị mọc lên bên nó

Rạch Tây Ninh là dòng nước chảy qua giữa lõi phố trung tâm Tây Ninh, nay thuộc phường Tân Ninh, rồi xuôi về phía tây nam để đổ ra sông Vàm Cỏ Đông. Đó không phải con sông lớn, nhưng là lý do vì sao phố thị nằm ở chỗ này: từ thời lập phủ Tây Ninh năm 1836, vùng đất cao ven rạch đã được chọn làm nơi đặt lỵ sở, và chợ, phố, cơ quan đều mọc lên quanh nó.

Rạch thay đổi rõ theo mùa: mùa khô nước thấp, chảy chậm; mùa mưa nước lên nhanh sau những trận mưa lớn. Hai bên rạch là nhà dân, đường ven, những cây cầu nối hai bờ. Bài này kể rạch chảy thế nào qua phố, đổi ra sao theo mùa, đã gắn với đời sống phố thị thế nào, và những điều nên biết khi sống, đi dạo hay làm ăn gần rạch.

Rạch chảy từ đâu, qua đâu, về đâu

Theo mô tả thường gặp trong tài liệu địa phương, rạch Tây Ninh nhận nước từ vùng đất cao phía bắc và đông bắc của trung tâm, chảy qua lõi phố cũ, rồi tiếp tục xuôi về phía tây nam để hợp vào sông Vàm Cỏ Đông. Trên đường đi, rạch nhận thêm nước từ các con mương, cống thoát nước của khu dân cư và ruộng vườn hai bên.

Chiều dài, độ rộng, độ sâu của rạch thay đổi theo từng đoạn, và đã bị biến đổi nhiều qua quá trình đô thị hoá: có đoạn được kè, có đoạn được nạo vét, có đoạn bị thu hẹp do nhà cửa lấn ra. Bài này không nêu số đo cụ thể vì không có số liệu cập nhật đáng tin; nếu cần, bạn nên tra hồ sơ của cơ quan quản lý thuỷ lợi, đô thị của tỉnh.

Điều người đi đường dễ nhận ra là: ở đoạn qua trung tâm, rạch nằm thấp hơn mặt đường khá nhiều, hai bên có dốc hoặc tường kè, và mỗi khi qua cầu, bạn sẽ thấy dòng nước xanh đục chảy chậm bên dưới, lục bình hoặc cỏ nước mọc ven bờ tuỳ mùa.

Vì sao phố thị mọc bên rạch

Ở Nam Bộ, hầu hết các thị tứ cũ đều nằm bên sông hoặc rạch. Lý do rất thực tế: nước để dùng, đường thuyền để chở hàng, và đất ven rạch, nếu đủ cao, là nơi dễ dựng nhà. Vùng ven rạch Tây Ninh có ưu thế là nằm trên vùng đất tương đối cao của miền Đông, ít ngập hơn đồng bằng phía nam, lại có đường thuyền ra sông Vàm Cỏ Đông, nối với vùng hạ lưu và Gia Định.

Khi triều Nguyễn lập phủ Tây Ninh, lỵ sở được đặt ở vùng này. Quanh lỵ sở có chợ, chợ lớn dần thành phố buôn. Thời Pháp, tỉnh lỵ tiếp tục ở đây, đường bộ được mở, xe đò thay dần thuyền ghe. Dù vai trò giao thông thuỷ của rạch giảm hẳn, phố thị vẫn bám theo dòng rạch như xương sống.

Ngày nay, nếu nhìn từ trên cao, bạn sẽ thấy dải nhà dày đặc nhất của phường Tân Ninh chạy dọc hai bên rạch và quanh khu chợ, rồi thưa dần ra các phường bên cạnh. Bố cục ấy là di sản trực tiếp của lựa chọn đặt lỵ sở gần hai thế kỷ trước.

Rạch Tây Ninh qua hai mùa

Khí hậu Tây Ninh có hai mùa rõ rệt, và rạch thay đổi theo. Bảng dưới mô tả ở mức chung, không phải số đo:

Thời điểm chuyển mùa có thể lệch vài tuần tuỳ năm. Người sống ven rạch lâu năm thường nhận ra rạch "đổi tính" trước cả khi lịch báo sang mùa.

Rạch trong đời sống phố thị hôm nay

Không còn là đường giao thông. Khác với thời xưa, rạch gần như không còn ghe thuyền chở hàng qua phố. Việc vận chuyển đều đi đường bộ. Đôi khi chỉ có thuyền nhỏ của người vớt rác, nạo vét hay thả lưới.

Là nơi thoát nước. Chức năng quan trọng nhất của rạch ngày nay là nhận nước mưa và nước thải từ phố. Khi rạch thông thoáng, phố ít ngập; khi rạch bị bồi lấp, lấn chiếm, nước rút chậm.

Là không gian công cộng. Ở những đoạn có đường ven rạch, kè gọn, buổi sáng và chiều mát có người đi bộ, tập thể dục, ngồi câu cá. Một dòng rạch sạch là tài sản lớn của phố thị, nhất là ở nơi nắng nóng như Tây Ninh.

Là ranh giới tự nhiên. Ở nhiều đoạn, rạch là ranh giới tự nhiên giữa các khu phố. Người dân quen gọi "bên này rạch", "bên kia rạch" như một cách định vị.

Những cây cầu nối hai bờ

Vì rạch chảy qua giữa phố, các cây cầu là điểm nút giao thông quan trọng. Có cầu cũ, nhỏ, từ thời tỉnh lỵ xưa; có cầu được xây mới hoặc mở rộng khi đường phố được nâng cấp. Giờ cao điểm, các cầu ở gần chợ và trường học thường đông xe, vì mọi dòng xe muốn qua rạch đều phải dồn về đây.

Bài này không liệt kê tên từng cầu, vì tên gọi dân gian và tên chính thức đôi khi khác nhau, và danh sách có thể thay đổi khi có cầu mới. Khi hỏi đường, người địa phương thường chỉ theo tên cầu quen gọi; bạn cứ hỏi lại cho rõ nếu chưa quen.

Đứng trên cầu nhìn xuống rạch vào sáng sớm hay chiều muộn là một trong những khoảnh khắc dễ chịu nhất ở trung tâm Tây Ninh: mặt nước lặng, bóng cây hai bờ, đôi khi thấy dáng núi Bà Đen xa xa phía đông bắc khi trời trong.

Rạch và chuyện ngập, chuyện sạch

Hai chuyện người ở trung tâm hay nhắc khi nói về rạch là ngập và ô nhiễm. Ngập xảy ra khi mưa lớn, nước từ phố đổ xuống rạch nhanh hơn rạch kịp thoát ra sông. Ô nhiễm đến từ nước thải sinh hoạt, rác, và cả bùn tích tụ lâu năm. Cả hai đều là chuyện chung của mọi đô thị ven sông rạch ở Nam Bộ, không riêng Tây Ninh.

Chính quyền các thời kỳ đã có nhiều đợt nạo vét, kè bờ, cải tạo cống thoát nước. Kết quả từng đoạn khác nhau. Người dân thì góp phần bằng những việc nhỏ: không xả rác xuống rạch, không lấn chiếm bờ, báo cho tổ dân phố khi thấy cống bị tắc.

Hai chủ đề này được bàn kỹ ở các bài riêng trong danh mục: một bài về ngập ở trung tâm mùa mưa, một bài về nước rạch đô thị và vì sao rạch hay đục, có mùi.

Gợi ý cho người mới sống gần rạch

Sống gần rạch có cái lợi là thoáng, mát, có chỗ đi dạo. Nhưng cũng có vài điều nên biết:

• Hỏi hàng xóm lâu năm về mức nước khi mưa lớn: nhà có từng bị ngập không, đường trước nhà ngập bao lâu.
• Mùa mưa, để ý đồ đạc ở tầng trệt, xe máy để nơi cao ráo.
• Mùa khô, đoạn nước tù có thể có muỗi; ngủ màn, dọn nước đọng quanh nhà.
• Trẻ nhỏ không chơi một mình gần bờ rạch, nhất là đoạn chưa có lan can.
• Khi mua, thuê nhà sát rạch, xem kỹ ranh giới đất với hành lang bảo vệ rạch; có bài riêng về chuyện này.

Phần lớn người ở ven rạch Tây Ninh sống ở đó nhiều đời và quen với nhịp của dòng nước. Hỏi họ là cách học nhanh nhất.

Một điều nữa: nhà sát rạch thường mát hơn vào buổi tối nhờ gió thổi dọc mặt nước, nhưng cũng ẩm hơn vào mùa mưa. Đồ gỗ, giấy tờ, quần áo cất trong tủ nên có gói hút ẩm và được phơi định kỳ.

Cá, chim và cây cỏ ven rạch

Dù chảy giữa phố, rạch Tây Ninh vẫn là một dải sống nhỏ. Ở những đoạn nước còn tương đối sạch, người ta vẫn thấy cá rô, cá lóc, cá trê nhỏ, đặc biệt mùa mưa khi nước chảy mạnh. Người dân ven rạch thỉnh thoảng thả cần câu buổi sáng, chủ yếu để giải trí hơn là kiếm cá. Mùa khô, ở các đoạn nước cạn, chim cò, chim bói cá ghé xuống tìm mồi.

Thực vật ven bờ thay đổi theo mùa: lục bình, rau muống dại, cỏ nước phát triển mạnh khi nước lên; bờ dốc có các bụi cỏ, cây dại, đôi chỗ là hàng tre, cây bàng, cây me người dân trồng. Lục bình nhiều quá thì cản dòng chảy, là lý do các đợt vớt lục bình thường được tổ chức trước và trong mùa mưa.

Một dòng rạch có cá, có chim là dấu hiệu nước chưa quá ô nhiễm. Ngược lại, khi rạch bốc mùi, không thấy sinh vật, đó là lúc cần lo. Người ở ven rạch, vì thế, là những người đầu tiên nhận ra sức khoẻ của dòng nước, và tiếng nói của họ với chính quyền phường rất có giá trị.

Ngắm rạch đúng lúc: vài góc nhìn dễ chịu

Rạch Tây Ninh không phải điểm du lịch, nhưng với người sống ở phường hay khách ghé qua, có những khoảnh khắc đáng dừng lại. Sáng sớm, khi sương còn mờ trên mặt nước và phố chưa đông xe, đứng trên một cây cầu nhìn dọc dòng rạch, thấy hai dãy nhà soi bóng xuống nước. Chiều muộn, nắng xiên qua tán cây ven bờ, mặt nước đổi màu vàng nhạt.

Mùa mưa, sau một trận mưa lớn, rạch đầy nước, dòng chảy mạnh, mang dáng dữ dội hiếm thấy. Mùa khô, trời trong, có ngày nhìn rõ đỉnh núi Bà Đen ở xa, làm nền cho khung cảnh phố ven rạch. Người thích chụp ảnh sẽ tìm được nhiều khung hình bình dị mà rất riêng của phố Tây Ninh.

Khi dừng trên cầu để ngắm, nhớ đứng sát lan can, không đỗ xe giữa cầu cản lối, nhất là ở những cầu nhỏ, đông xe gần chợ.

Câu hỏi thường gặp

Rạch Tây Ninh đổ ra sông nào?

Rạch Tây Ninh xuôi về phía tây nam và đổ ra sông Vàm Cỏ Đông, con sông lớn chảy qua tỉnh Tây Ninh rồi xuống vùng Long An cũ. Chi tiết về điểm hợp lưu, chiều dài rạch nên tra tài liệu của cơ quan quản lý thuỷ lợi.

Rạch Tây Ninh có đi thuyền được không?

Ngày nay rạch gần như không còn dùng làm đường giao thông qua phố; vận chuyển đều đi đường bộ. Thuyền nhỏ chỉ thấy khi vớt rác, nạo vét hoặc người dân thả lưới. Ngày xưa rạch từng là đường thuyền nối tỉnh lỵ với sông Vàm Cỏ Đông.

Rạch Tây Ninh có ngập vào nhà không?

Thường gặp hơn là ngập đường cục bộ khi mưa lớn, nước rút sau vài giờ. Một số nhà thấp sát rạch có thể bị nước vào khi mưa lớn kéo dài. Nên hỏi hàng xóm lâu năm về lịch sử ngập trước khi thuê hoặc mua nhà ven rạch.

Đi dạo ven rạch Tây Ninh lúc nào đẹp nhất?

Sáng sớm và chiều muộn là lúc dễ chịu nhất, nắng dịu, mặt nước lặng, có người tập thể dục. Buổi trưa nắng gắt, đặc biệt mùa khô, đi bộ ven rạch khá mệt. Khi trời trong có thể thấy dáng núi Bà Đen phía đông bắc.

Rạch Tây Ninh thuộc phường nào?

Rạch chảy qua nhiều phường, nhưng đoạn qua lõi phố đông dân nhất nằm trong phường Tân Ninh, gồm Phường 1, 2, 3, 4 và Hiệp Ninh cũ. Các đoạn thượng và hạ lưu chảy qua các phường, xã lân cận.