Ở trung tâm Tây Ninh, nay là phường Tân Ninh, ngập thường là ngập cục bộ: sau một trận mưa lớn, nước đọng trên một số đoạn đường thấp, quanh khu chợ hoặc gần rạch, rồi rút sau một thời gian ngắn đến vài giờ. Đó không phải kiểu ngập triều kéo dài như ở vùng ven biển, nhưng vẫn làm chết máy xe, vào nhà thấp, gây kẹt xe giờ tan tầm.
Nguyên nhân là sự kết hợp của mưa rất to trong thời gian ngắn, hệ thống cống thoát chưa theo kịp tốc độ đô thị hoá, mặt đất bị bê tông hoá, và rạch thoát chậm khi nước sông lên. Bài này giải thích từng nguyên nhân, mô tả những kiểu chỗ hay ngập, và đưa ra cách ứng phó cho người đi đường và người giữ nhà.
Bốn nguyên nhân chính
Mưa giông nhiệt đới rất to trong thời gian ngắn. Mùa mưa ở Tây Ninh thường có những trận mưa giông buổi chiều, lượng nước đổ xuống trong vòng một, hai giờ rất lớn. Không hệ thống cống nào thiết kế để thoát hết tức thì lượng nước ấy, nên đọng nước tạm thời là khó tránh.
Mặt đất bị phủ kín. Khi ruộng vườn, sân đất trở thành nhà, sân bê tông, đường nhựa, nước mưa không còn thấm xuống đất mà chảy hết vào cống. Đô thị hoá càng nhanh, lượng nước dồn về cống càng lớn.
Cống thoát và rạch bị nghẽn. Rác, lá cây, bùn đất bịt miệng cống; một số đoạn cống cũ nhỏ, đặt từ khi phố còn thưa; rạch bị bồi lấp, lấn chiếm làm dòng chảy hẹp lại. Nước không có đường thoát đủ nhanh.
Nước sông, rạch lên cao. Giữa mùa mưa, khi sông Vàm Cỏ Đông và rạch Tây Ninh dâng, nước trong phố đổ ra chậm hơn. Mưa lớn trùng thời điểm nước rạch cao thì ngập lâu hơn.
Những kiểu chỗ hay ngập
Không nên ghi tên từng con đường hay ngập, vì tình hình thay đổi theo các đợt cải tạo cống, nâng đường. Nhưng có thể nhận ra những kiểu vị trí dễ ngập: đoạn đường thấp hơn xung quanh, đoạn gần rạch, nút giao nơi nhiều dòng nước dồn về, khu chợ có nhiều rác dễ bịt cống, và các hẻm nhỏ thoát nước kém.
Các hẻm sâu trong khu dân cư đông là chỗ dễ bị bỏ quên: rãnh thoát nước nhỏ, nhiều nhà đổ nước thải chung, rác dễ dồn lại. Mưa lớn, nước trong hẻm không thoát kịp ra đường chính, đọng lại lâu hơn ngoài mặt phố. Người ở hẻm thường phải tự tổ chức khơi rãnh trước mùa mưa.
Một dấu hiệu thực tế: chỗ nào người dân hay kê bậc cửa cao, xây gờ chắn trước nhà, hoặc để sẵn bao cát, chỗ đó từng có lịch sử ngập. Quan sát vài nhà quanh khu bạn định thuê hay mua cũng cho biết khá nhiều.
Ngập cũng thay đổi theo thời gian. Có chỗ trước kia ngập nặng, sau khi làm lại cống thì hết; có chỗ trước kia khô, nay ngập vì xung quanh nâng nền, nước dồn về. Hỏi người sống lâu năm, và hỏi về mấy mùa mưa gần đây, đáng tin hơn nghe chuyện cũ.
Đi xe qua đoạn đường ngập: làm gì cho an toàn
Ngập trong phố thường không sâu, nhưng vẫn có thể làm chết máy, ngã xe hoặc nguy hiểm hơn nếu không cẩn thận:
- Nếu có thể, đợi mưa ngớt và nước rút; ngập phố thường rút sau một thời gian ngắn, chờ một chút an toàn hơn cố đi.
- Không đi vào chỗ nước chảy xiết hoặc không nhìn thấy mặt đường, vì có thể có hố, nắp cống bị bật.
- Với xe máy, đi số thấp, giữ ga đều, không dừng giữa chỗ ngập; nước ngập quá ống xả thì nên dắt bộ.
- Giữ khoảng cách với xe phía trước, không chạy nhanh làm té nước vào người khác và vào nhà dân.
- Tránh xa cột điện, dây điện, trạm biến áp trong chỗ ngập; nếu thấy dây điện đứt, tránh xa và báo cho người có trách nhiệm.
- Sau khi qua chỗ ngập, thử phanh vài lần ở tốc độ thấp để phanh khô lại.
Nếu xe chết máy trong nước, đừng cố đề lại nhiều lần; dắt xe lên chỗ khô và nhờ thợ kiểm tra. Đề nổ khi nước đã vào máy có thể làm hư hỏng nặng hơn.
Giữ nhà cửa khi nước lên
Với những nhà ở chỗ thấp hoặc sát rạch, vài việc chuẩn bị trước mùa mưa giúp giảm thiệt hại:
- Kê cao ổ điện, đồ điện ở tầng trệt; biết vị trí cầu dao để ngắt khi nước vào nhà.
- Để xe máy, giấy tờ, đồ quý ở chỗ cao; giấy tờ quan trọng nên cho vào túi chống nước.
- Kiểm tra và khơi thông rãnh, ống thoát nước quanh nhà trước mùa mưa.
- Nếu từng bị nước tràn, cân nhắc gờ chắn cửa hoặc tấm chắn tháo lắp; tránh tự nâng nền làm nước dồn sang nhà hàng xóm.
- Sau khi nước rút, lau rửa, khử khuẩn sàn nhà, dọn nước đọng để tránh muỗi.
Việc nâng nền, xây gờ cố định có thể liên quan đến quy định xây dựng và ảnh hưởng nhà bên cạnh. Nên hỏi tổ dân phố, phường trước khi làm.
Nhà nào có người già, người bệnh, trẻ nhỏ thì nên tính trước chỗ nghỉ tạm ở tầng trên hoặc nhà người thân khi mưa lớn kéo dài nhiều giờ, dù ở trung tâm Tây Ninh trường hợp này hiếm.
Chuyện chống ngập của phố: những gì nên biết
Chống ngập đô thị là việc dài hơi: cải tạo, mở rộng cống; nạo vét, kè rạch; giữ lại những khoảng đất trống, hồ, mương để chứa nước tạm; và quản lý xây dựng để không lấp hết đường thoát nước. Tây Ninh, như mọi đô thị đang lớn, đã và đang làm một số việc trong số đó qua từng thời kỳ.
Bài này không nêu tên dự án, kinh phí, tiến độ cụ thể, vì những thông tin này cần lấy từ nguồn chính thức và thay đổi theo thời gian. Nếu bạn quan tâm một đoạn đường cụ thể, thông tin về kế hoạch cải tạo thường có trên cổng thông tin của tỉnh hoặc được thông báo qua phường.
Một xu hướng chung ở các đô thị là giữ lại nhiều mặt đất thấm nước hơn: vỉa hè lát gạch có khe, sân trồng cỏ, bồn cây rộng, hồ điều hoà nhỏ. Các giải pháp này giúp giảm lượng nước đổ dồn vào cống trong những phút đầu của trận mưa. Việc áp dụng ở đâu, quy mô thế nào phụ thuộc quy hoạch của tỉnh.
Người dân góp phần được nhiều hơn mình nghĩ: không xả rác xuống cống, không đổ xà bần lấp mương, báo ngay khi thấy nắp cống hỏng hoặc cống tắc. Một miệng cống bị bịt bởi túi rác có thể làm ngập cả một đoạn phố.
Ngập trung tâm khác ngập vùng thấp thế nào
Người mới đến Tây Ninh mới đôi khi lo lắng khi nghe "Tây Ninh mới có cả Long An, vùng ngập". Cần phân biệt: vùng Đồng Tháp Mười và hạ lưu sông Vàm Cỏ của Long An cũ có mùa nước nổi, ngập theo mùa, chịu ảnh hưởng triều; đó là đặc điểm tự nhiên của vùng đồng bằng trũng. Trung tâm Tây Ninh nằm trên vùng đất cao hơn ở phía bắc, không có mùa nước nổi.
Ở phường Tân Ninh, ngập chủ yếu do mưa lớn và thoát nước, kéo dài ngắn. Đây là kiểu ngập "đô thị", giống nhiều tỉnh lỵ miền Đông khác. Nó gây phiền toái, đôi khi thiệt hại cho nhà thấp, nhưng không phải tình trạng sống chung với nước quanh năm.
Hiểu đúng như vậy giúp người định cư, làm ăn ở trung tâm có kỳ vọng hợp lý: chuẩn bị cho những cơn mưa lớn, chọn nhà ở vị trí cao ráo nếu có thể, nhưng không cần lo ngại quá mức về lũ lụt.
Sau mưa ngập: nước bẩn, muỗi và điện
Nước ngập trong phố không phải nước mưa sạch. Nó trộn với nước cống, rác, bùn, dầu nhớt từ đường. Lội qua chỗ ngập bằng chân trần, nhất là khi có vết xước, có nguy cơ nhiễm trùng da. Trẻ nhỏ thích nghịch nước ngập, nhưng người lớn nên ngăn lại.
Sau khi nước rút, nước đọng trong chậu, lốp xe, hốc tường là nơi muỗi đẻ trứng. Mùa mưa cũng là mùa sốt xuất huyết tăng ở nhiều địa phương Nam Bộ. Dọn nước đọng quanh nhà mỗi tuần là việc đơn giản nhất để giảm muỗi.
Điện là nguy cơ lớn nhất. Không chạm vào thiết bị điện khi người hoặc sàn nhà ướt; nếu nước đã vào nhà và ngập ổ điện, ngắt cầu dao trước khi làm gì khác. Sau khi nước rút, để thiết bị khô hẳn, nhờ thợ kiểm tra trước khi dùng lại. Ngoài đường, tránh xa cột điện, tủ điện trong vùng ngập.
Khi có triệu chứng sốt, phát ban, vết thương sưng đỏ sau những ngày lội nước, nên đến cơ sở y tế để được khám, không tự điều trị.
Cửa hàng mặt phố khi mưa ngập
Phường Tân Ninh có rất nhiều cửa hàng mặt phố, nhất là quanh chợ. Với họ, mưa lớn không chỉ là chuyện đi lại mà là chuyện hàng hoá. Hàng để sát nền dễ bị nước tạt hoặc tràn vào; hàng bày trên vỉa hè phải dọn vội khi giông đến; khách vắng hẳn trong những giờ mưa.
Người buôn bán lâu năm thường có kinh nghiệm: kê kệ hàng cao hơn mặt sàn, để hàng dễ hỏng ở tầng trên, có sẵn bạt che, có lịch dọn hàng vào nhà khi thấy trời chuyển giông. Một số cửa hàng làm gờ chắn trước cửa; như đã nói, việc này nên hỏi phường để không vi phạm quy định và không ảnh hưởng nhà bên cạnh.
Với người mới mở cửa hàng ở trung tâm, nên hỏi chủ nhà và các hộ bên cạnh về lịch sử ngập của đoạn phố trước khi thuê. Vài trăm mét chênh lệch có thể là khác biệt giữa một mặt bằng khô ráo và một mặt bằng phải chống nước mỗi chiều mưa.
Câu hỏi thường gặp
Trung tâm Tây Ninh có hay ngập không?
Trung tâm Tây Ninh, nay là phường Tân Ninh, có ngập cục bộ ở một số đoạn đường thấp sau những trận mưa lớn trong mùa mưa, thường rút sau một thời gian ngắn. Không có mùa nước nổi như vùng đồng bằng trũng ở phía nam tỉnh mới.
Mùa mưa ở Tây Ninh từ tháng mấy?
Mùa mưa thường từ khoảng tháng 5 đến tháng 11, mưa nhiều nhất vào giữa mùa. Thời điểm bắt đầu và kết thúc có thể lệch vài tuần tuỳ năm. Mưa thường là mưa giông buổi chiều, to nhưng không kéo dài cả ngày.
Thuê nhà ở trung tâm Tây Ninh làm sao tránh chỗ ngập?
Hỏi hàng xóm lâu năm về mấy mùa mưa gần đây, quan sát nhà xung quanh có kê bậc cao, xây gờ chắn hay không, và nếu được, đến xem nhà ngay sau một trận mưa lớn. Nhà có nền cao hơn mặt đường thường an toàn hơn.
Xe máy chết máy vì nước ngập thì làm gì?
Không đề nổ lại nhiều lần; dắt xe lên chỗ khô và nhờ thợ kiểm tra, vì nước có thể đã vào máy hoặc ống hút gió. Đề máy khi còn nước bên trong có thể làm hư hỏng nặng hơn.
Báo cống tắc, nắp cống hỏng ở đâu?
Bạn có thể báo cho tổ trưởng khu phố hoặc bộ phận tiếp nhận phản ánh của phường. Một số tỉnh có kênh phản ánh trực tuyến; nên xem hướng dẫn hiện hành trên cổng thông tin của tỉnh hoặc hỏi phường.
