Trung tâm Tây Ninh, nay là phường Tân Ninh, nằm trên vùng đất tương đối bằng phẳng của miền Đông Nam Bộ, chủ yếu là đất xám, thấp dần từ phía đông bắc xuống phía tây nam theo hướng chảy của rạch Tây Ninh về sông Vàm Cỏ Đông. Không có đồi núi trong phường; điểm nhấn địa hình duy nhất nhìn thấy được là núi Bà Đen ở phía đông bắc, đứng một mình giữa vùng đồng bằng.
Địa hình và đất nghe có vẻ là chuyện sách giáo khoa, nhưng lại quyết định nhiều thứ thực tế: vì sao phố ít ngập hơn vùng đồng bằng trũng, vì sao đất hợp trồng mì, mía, cao su hơn lúa, vì sao móng nhà, giếng nước ở đây có đặc điểm riêng. Bài này giải thích ở mức phổ thông, không nêu số đo độ cao, diện tích cụ thể vì cần nguồn chuyên ngành.
Vùng chuyển tiếp giữa miền Đông và đồng bằng
Tỉnh Tây Ninh cũ thường được mô tả là vùng chuyển tiếp: phía đông bắc gần với vùng đồi thấp của miền Đông, phía tây nam chuyển dần sang đồng bằng sông Cửu Long. Địa hình nhìn chung thấp dần theo hướng đó. Trung tâm Tây Ninh nằm ở khoảng giữa, trên phần đất đủ cao để không có mùa nước nổi như vùng Đồng Tháp Mười.
Đi từ trung tâm về phía tây nam, ra vùng ven sông Vàm Cỏ Đông, bạn sẽ thấy đất thấp dần, ruộng lúa nhiều hơn, mương nước dày hơn. Đi về phía đông bắc, hướng núi Bà Đen và hồ Dầu Tiếng, đất cao hơn, rẫy mì, rẫy mía, vườn cao su xuất hiện nhiều.
Sự chuyển tiếp này cũng giải thích vì sao tỉnh Tây Ninh mới, sau khi gộp với Long An, có cảnh quan rất đa dạng: từ vùng đất cao, đất xám ở phía bắc, đến vùng đồng trũng, đất phèn, đất phù sa ở phía nam. Phường Tân Ninh thuộc nửa đất cao.
Trong phường, độ chênh không lớn nhưng vẫn có: dọc rạch là chỗ thấp nhất, ra xa rạch đất cao dần. Người dân lâu năm biết rõ những dải đất "cao ráo" và những chỗ "trũng" trong khu phố mình, thông tin đáng hỏi khi chọn nhà.
Đất xám: đặc điểm và hệ quả
Đất nhẹ, nhiều cát. Đất xám ở Tây Ninh phần lớn hình thành trên nền phù sa cổ, thành phần cát khá cao, tơi, thoát nước nhanh. Mưa xong, mặt đất khô lại nhanh hơn đất sét đồng bằng.
Nghèo dinh dưỡng hơn đất phù sa. Đất xám giữ chất dinh dưỡng kém, cây trồng cần bón phân, tưới nước đều. Vì vậy, vùng quanh trung tâm hợp với cây chịu hạn, chịu đất nghèo như mì, mía, đậu phộng, cao su, điều, hơn là lúa nước nhiều vụ.
Dễ bị rửa trôi, bụi mùa khô. Đất tơi, ít mùn nên mùa mưa dễ bị nước cuốn trôi lớp mặt, mùa khô dễ bốc bụi trên đường đất, công trình xây dựng.
Thuận cho xây dựng ở nhiều chỗ. So với vùng đất yếu, đất bùn ở đồng bằng trũng, nền đất ở nhiều khu trung tâm Tây Ninh tương đối thuận cho xây nhà thấp tầng. Tuy vậy, mỗi lô đất cụ thể vẫn cần khảo sát; công trình lớn phải khảo sát địa chất theo quy định, không suy từ mô tả chung.
Núi Bà Đen: ngọn núi đứng một mình
Từ nhiều con đường ở trung tâm, khi trời trong, bạn sẽ thấy một khối núi xanh sẫm nhô lên ở phía đông bắc. Đó là núi Bà Đen, ngọn núi cao nhất Nam Bộ, cao gần một nghìn mét, thường được gọi là "nóc nhà Nam Bộ". Núi nằm ngoài phường Tân Ninh, ở vùng phía đông bắc, nhưng là mốc cảnh quan của cả phố.
Điều làm núi Bà Đen ấn tượng là nó đứng gần như một mình giữa vùng đất bằng. Không có dãy núi nào xung quanh, nên dù không quá cao so với núi ở miền Bắc hay Tây Nguyên, núi vẫn nổi bật từ xa. Cùng cụm còn có hai ngọn thấp hơn ở bên cạnh, người địa phương gọi là núi Phụng và núi Heo.
Với người ở phố, núi là một chiếc "la bàn": nhìn núi là biết hướng đông bắc. Núi cũng là "trạm khí tượng" dân gian: chiều mùa mưa, khi đỉnh núi bị mây đen phủ, người ta đoán mưa giông sắp tới. Những kinh nghiệm này không thay được dự báo chính thức nhưng thường đúng một phần.
Chuyện đi núi, tham quan, lễ hội ở núi Bà Đen thuộc danh mục điểm đến và văn hoá của trang. Ở đây, núi được nhắc như một phần của địa hình và cảnh quan nhìn từ phố.
Nhìn địa hình từ phường Tân Ninh ra bốn hướng
Bảng dưới mô tả khái quát cảnh quan khi đi từ trung tâm ra các hướng, để người mới đến dễ hình dung:
| Hướng | Cảnh quan chính | Đặc điểm đất, nước |
|---|---|---|
| Đông bắc | phố thưa dần, vườn, rẫy, núi Bà Đen trên chân trời | đất cao hơn, đất xám, ít ngập |
| Đông | phố nối sang vùng Ninh Thạnh, Dương Minh Châu cũ; rẫy, kênh thuỷ lợi | đất xám, có hệ thống kênh dẫn nước |
| Nam, đông nam | phố liền một dải sang Hòa Thành cũ | đất tương tự trung tâm, kín nhà |
| Tây, tây nam | ruộng, vườn, xuôi về sông Vàm Cỏ Đông | đất thấp dần, nhiều mương, ruộng lúa |
Mô tả mang tính định hướng; từng đoạn đường có thể khác. Đi một vòng xe máy quanh phố trong một buổi sáng là cách tốt nhất để cảm nhận địa hình.
Người làm nông nghiệp, xây dựng hay kinh doanh vật liệu ở trung tâm thường quen với sự khác biệt giữa các hướng này: chở hàng ra hướng tây nam mùa mưa phải để ý đường ngập ven ruộng, còn hướng đông bắc đường khô hơn nhưng dốc nhẹ, nhiều xe tải nông sản.
Nước ngầm và giếng ở vùng đất xám
Đất xám thoát nước nhanh, nước mưa thấm xuống bổ sung cho các tầng nước ngầm. Nhiều vùng ở Tây Ninh trước đây dùng giếng đào, giếng khoan làm nguồn nước sinh hoạt. Ở trung tâm, nước máy đã phổ biến, nhưng một số hộ vẫn giữ giếng để tưới cây, rửa sân hoặc dự phòng.
Ở khu dân cư đông, nước giếng nông có nguy cơ bị ảnh hưởng bởi nước thải thấm xuống từ bể tự hoại, cống rãnh. Vì vậy, nếu dùng nước giếng cho ăn uống, nên xét nghiệm định kỳ tại cơ sở có chức năng và xử lý phù hợp. Không nên chủ quan vì nước "trong, không mùi".
Khai thác nước ngầm quy mô lớn phải theo quy định về tài nguyên nước. Hộ gia đình khoan giếng mới cũng nên hỏi phường về quy định hiện hành, vì nhiều nơi khuyến khích dùng nước máy để bảo vệ tầng nước ngầm.
Mùa khô kéo dài, mực nước giếng nông ở một số nơi có thể hạ xuống. Đây là hiện tượng tự nhiên theo mùa; nếu giếng cạn bất thường, nên hỏi hàng xóm để biết có phải tình trạng chung không.
Địa hình và cách đặt phố
Nhìn lại lịch sử, địa hình giải thích nhiều lựa chọn của người xưa. Lỵ sở phủ Tây Ninh đặt ở vùng đất đủ cao ven rạch: có nước, có đường thuyền, không ngập. Các trục đường chính chạy theo những dải đất cao, nối tỉnh lỵ với Gò Dầu, Trảng Bàng, với núi Bà Đen. Khu chợ nằm sát rạch để ghe hàng ghé vào.
Ngày nay, khi đô thị lan ra, địa hình vẫn tác động: những khu thấp ven rạch dễ ngập hơn khi mưa lớn, những khu cao ráo được ưa chuộng để xây nhà. Quy hoạch thoát nước phải dựa vào hướng dốc tự nhiên từ đông bắc xuống tây nam, dẫn nước về rạch rồi ra sông.
Một hệ quả ít ai để ý: các con hẻm, đường nhánh chạy vuông góc với rạch thường dốc nhẹ về phía rạch, nên nước mưa chảy theo hẻm xuống. Nhà ở cuối những con hẻm ấy, gần rạch, là nơi nước dồn về nhiều nhất khi mưa lớn.
Với người chọn nhà, chọn đất, hiểu địa hình chung là bước đầu; bước tiếp theo là xem cụ thể lô đất có thấp hơn đường không, có nằm ở cuối dốc thoát nước không, có gần rạch không.
Cảnh quan đất xám qua mùa
Đất xám tạo nên một bảng màu riêng cho cảnh quan quanh phố: mùa khô, đường đất bạc trắng, ruộng rẫy vàng úa, bụi bay mỗi khi xe qua; mùa mưa, cỏ cây xanh lên rất nhanh, rẫy mì, rẫy mía xanh rì, những vệt đất xám lộ ra giữa màu xanh.
Mùa khô cũng là mùa người làm rẫy đốt dọn cỏ, gốc rạ ở một số nơi; khói mỏng đôi khi bay vào phố vào những chiều lặng gió. Hiện tượng này tuỳ năm, tuỳ vùng, và thường được chính quyền nhắc nhở hạn chế.
Núi Bà Đen cũng đổi màu theo mùa: mùa khô núi có màu xanh xám, rõ nét trên nền trời xanh; mùa mưa núi thường bị mây phủ đỉnh, chỉ thấy chân núi xanh sẫm.
Mùa chuyển tiếp, khoảng tháng 5 và tháng 11, là lúc cảnh quan đổi nhanh nhất: chỉ sau vài trận mưa đầu mùa, những vạt đất xám trơ trụi đã phủ một lớp cỏ non; cuối mùa mưa, trời trong dần, những buổi sáng có thể nhìn thấy núi rất rõ, từng đường sống núi hiện lên sau làn sương mỏng.
Người chụp ảnh, vẽ tranh phong cảnh Tây Ninh thường chọn những khung hình có cả hai: đồng đất xám ở tiền cảnh, núi Bà Đen ở hậu cảnh. Đó là hình ảnh đặc trưng của vùng đất này, khác hẳn đồng bằng sông nước miền Tây hay cao nguyên đất đỏ Tây Nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Đất ở trung tâm Tây Ninh là loại đất gì?
Phần lớn là đất xám hình thành trên nền phù sa cổ, thành phần cát khá cao, tơi, thoát nước nhanh nhưng nghèo dinh dưỡng hơn đất phù sa. Đây là đặc điểm chung của nhiều vùng đất cao ở miền Đông Nam Bộ.
Núi Bà Đen có thuộc phường Tân Ninh không?
Không. Núi Bà Đen nằm ở phía đông bắc, ngoài ranh phường Tân Ninh. Từ trung tâm, khi trời trong vẫn nhìn thấy rõ núi, nên người dân coi núi là mốc cảnh quan của cả phố.
Vì sao trung tâm Tây Ninh không có mùa nước nổi?
Vì trung tâm nằm trên vùng đất cao hơn của miền Đông Nam Bộ, đất thoát nước nhanh. Mùa nước nổi là đặc điểm của vùng đồng bằng trũng như Đồng Tháp Mười ở phía nam tỉnh mới, không phải của vùng đất xám quanh Tân Ninh.
Đất xám có trồng rau, cây ăn trái được không?
Được, nếu bón phân hữu cơ, tưới nước đều và giữ ẩm cho đất. Đất xám thoát nước nhanh nên cần che phủ gốc, tưới thường xuyên hơn trong mùa khô. Nhiều gia đình ở phố vẫn trồng rau, cây ăn trái trong sân, chậu.
Xây nhà ở trung tâm Tây Ninh có cần khảo sát địa chất không?
Nhà thấp tầng thường dựa vào kinh nghiệm thiết kế phổ biến, nhưng công trình lớn, nhà nhiều tầng cần khảo sát địa chất theo quy định. Mỗi lô đất có thể khác nhau, nên hỏi kỹ sư thiết kế thay vì suy từ mô tả chung về đất xám.
