Tây Ninh có nắng nhiều, đất bằng rộng và hồ Dầu Tiếng, nên trong những năm cuối thập niên 2010 tỉnh trở thành một trong những nơi có nhiều nhà máy điện mặt trời ở miền Nam, trong đó có cụm dự án ở khu vực hồ Dầu Tiếng. Các nhà máy nằm ở những xã ngoài trung tâm; phường Tân Ninh chủ yếu thấy điện mặt trời trên mái nhà phố, mái trường, mái nhà xưởng nhỏ.
Bài này giải thích vì sao Tây Ninh hợp với điện mặt trời, vì sao từng có chuyện nhà máy phải giảm phát do lưới điện truyền tải không kịp, điện mặt trời mái nhà vận hành thế nào và người dân, doanh nghiệp nhỏ ở trung tâm nên biết gì trước khi lắp. Bài không nêu giá điện, không khuyên đầu tư, vì cơ chế giá và chính sách thay đổi theo từng thời kỳ.
Vì sao Tây Ninh hợp với điện mặt trời
Điện mặt trời cần ba thứ: nắng, đất hoặc mặt bằng, và đường dây để đưa điện lên lưới. Tây Ninh có số giờ nắng cao, mùa khô dài, ít mây hơn nhiều vùng phía bắc; địa hình phần lớn bằng phẳng, nhiều đất nông nghiệp hiệu quả thấp có thể chuyển đổi; gần TP.HCM và các khu công nghiệp, nơi tiêu thụ điện lớn.
Hồ Dầu Tiếng là một trường hợp đặc biệt: mặt hồ và vùng bán ngập rộng cho phép đặt tấm pin trên mặt nước hoặc trên vùng đất ven hồ. Điện mặt trời nổi có ưu điểm không chiếm đất nông nghiệp và tấm pin được làm mát bởi nước, nhưng cũng đặt ra câu hỏi về ảnh hưởng tới chất lượng nước, nghề cá và mục đích chính của hồ là thuỷ lợi. Các đánh giá này thuộc về cơ quan chuyên môn.
Ngoài điều kiện tự nhiên, giai đoạn cuối thập niên 2010 có cơ chế khuyến khích giá mua điện mặt trời, làm nhiều nhà đầu tư đổ vào cùng lúc. Đó là lý do số nhà máy tăng nhanh trong thời gian ngắn ở Tây Ninh cũng như ở nhiều tỉnh khác như Ninh Thuận, Bình Thuận cũ.
Chuyện giảm phát và bài học về lưới điện
Khi nhiều nhà máy cùng hoàn thành trong thời gian ngắn, lưới điện truyền tải trong vùng không theo kịp. Đường dây và trạm biến áp có sức chứa nhất định; điện phát ra nhiều hơn sức chứa thì không đưa đi được. Vì vậy đã có giai đoạn các nhà máy điện mặt trời ở Tây Ninh và nhiều tỉnh phải giảm phát công suất theo yêu cầu điều độ hệ thống điện.
Đây là bài học lớn về nhịp đầu tư: nguồn điện có thể xây nhanh trong một hai năm, còn đường dây truyền tải cần thời gian quy hoạch, giải phóng mặt bằng, thi công lâu hơn. Khi hai nhịp lệch nhau, cả nhà đầu tư lẫn hệ thống đều chịu thiệt.
Một đặc điểm khác của điện mặt trời là chỉ phát ban ngày, mạnh nhất buổi trưa, không phát ban đêm và giảm khi có mây. Hệ thống điện phải có nguồn khác bù vào buổi tối và lúc trời âm u. Các giải pháp như lưu trữ bằng pin, điều chỉnh giờ dùng điện đang được bàn và thử nghiệm ở nhiều nơi; chi tiết chính sách thuộc về cơ quan quản lý ngành điện.
Ba quy mô điện mặt trời người ở Tây Ninh hay gặp
Từ "điện mặt trời" được dùng cho nhiều loại công trình rất khác nhau. Bảng dưới phân biệt ba quy mô chính:
| Quy mô | Đặt ở đâu | Điện dùng vào việc gì | Ai liên quan |
|---|---|---|---|
| Nhà máy, trang trại điện mặt trời | Đất rộng, mặt hồ, vùng ven hồ ở các xã | Bán lên lưới điện quốc gia | Nhà đầu tư, ngành điện, chính quyền địa phương |
| Mái nhà xưởng, mái doanh nghiệp | Mái nhà máy ở khu công nghiệp, kho, trường học | Chủ yếu tự dùng ban ngày, phần dư tuỳ quy định | Doanh nghiệp, đơn vị lắp đặt, điện lực |
| Mái nhà dân | Mái nhà phố, nhà vườn | Giảm điện mua ban ngày cho gia đình | Hộ gia đình, thợ lắp đặt, điện lực |
Trong phường Tân Ninh, loại phổ biến nhất là mái nhà dân và mái của cơ sở kinh doanh nhỏ. Các nhà máy lớn nằm ở xa và người ở phố ít khi thấy tận mắt, trừ khi đi qua vùng hồ Dầu Tiếng hay các xã có trang trại điện.
Ba quy mô chịu những quy định khác nhau về cấp phép, đấu nối, mua bán điện dư. Quy định này đã thay đổi nhiều lần trong mấy năm qua; trước khi quyết định lắp đặt, nên hỏi điện lực địa phương về quy định đang áp dụng.
Trước khi lắp điện mặt trời mái nhà ở phố
Hộ gia đình, cửa hàng ở trung tâm quan tâm điện mặt trời mái nhà thường vì hoá đơn điện mùa nắng cao, máy lạnh chạy nhiều. Các bước sau giúp cân nhắc tỉnh táo hơn:
- Xem hoá đơn điện vài tháng gần nhất để biết mình dùng bao nhiêu điện, dùng vào giờ nào. Nhà dùng điện chủ yếu ban đêm thì lợi ích của điện mặt trời không có pin lưu trữ sẽ thấp hơn.
- Kiểm tra mái nhà: hướng mái, độ chắc của kết cấu, có bị cây cao hay nhà bên cạnh che bóng không, còn bao nhiêu năm nữa phải sửa mái.
- Hỏi điện lực về quy định hiện hành: thủ tục đăng ký, đấu nối, có được bán điện dư hay không và theo cơ chế nào.
- So sánh vài đơn vị lắp đặt: hỏi rõ thiết bị, bảo hành tấm pin, bảo hành biến tần, ai bảo trì, xử lý khi hỏng ra sao. Không chọn chỉ vì giá thấp nhất.
- Tự tính thời gian hoàn vốn bằng số liệu của chính mình, dùng phép tính thận trọng; coi các bảng tính đơn vị lắp đặt đưa ra là tham khảo.
- Lưu ý an toàn: hệ thống điện mặt trời có điện áp một chiều cao, chỉ để thợ có chuyên môn lắp và sửa, không tự đấu nối.
Mái nhà phố ở trung tâm thường nhỏ, xen kẽ với nhà cao thấp khác nhau, nên sản lượng thực tế có thể thấp hơn bảng tính lý tưởng. Hỏi hàng xóm đã lắp về kinh nghiệm thực tế là một nguồn tham khảo tốt.
Điện mặt trời đem lại gì và lấy đi gì của địa phương
Tiền thuê đất và việc làm giai đoạn xây dựng. Người có đất cho thuê hoặc chuyển nhượng có một khoản thu; giai đoạn thi công cần nhiều lao động, xe, vật liệu, tạo việc làm tạm thời cho các xã gần dự án.
Việc làm vận hành ít người. Khi đã chạy, nhà máy điện mặt trời cần ít nhân công: vận hành, bảo trì, vệ sinh tấm pin, bảo vệ. So với nhà máy may hay chế biến, số việc làm lâu dài nhỏ hơn nhiều.
Thu ngân sách và đóng góp hạ tầng. Dự án đóng thuế, phí theo quy định; một số dự án làm thêm đường, đóng góp công trình cho địa phương.
Đất nông nghiệp và cảnh quan. Đất chuyển sang làm điện mặt trời không còn trồng trọt; người dân quanh dự án có lúc lo ngại về nhiệt, thoát nước, cảnh quan. Mức độ ảnh hưởng thực tế cần đánh giá theo từng dự án.
Rác thải tấm pin trong tương lai. Tấm pin có tuổi thọ nhất định; khi hết hạn cần thu hồi, tái chế đúng cách. Đây là chuyện của nhiều năm nữa nhưng đã được giới chuyên môn nhắc đến.
Điện mặt trời trong nhịp sống phố thị
Với người ở trung tâm, điện mặt trời hiện diện qua những mái tôn phủ tấm pin trên nhà phố, cửa hàng, trường học; qua các cửa hàng, công ty lắp đặt điện mặt trời mở ở các trục đường chính; và qua câu chuyện hoá đơn điện mùa nắng. Danh bạ doanh nghiệp của trang có một số doanh nghiệp đăng ký ngành lắp đặt hệ thống điện, có thể tra khi cần so sánh.
Mùa khô ở Tây Ninh nắng gắt, nhu cầu máy lạnh, quạt tăng mạnh, chính là lúc điện mặt trời phát tốt nhất. Sự trùng khớp này là lý do nhiều hộ kinh doanh có máy lạnh chạy ban ngày như quán cà phê, phòng khám, cửa hàng điện thoại quan tâm lắp đặt.
Ở chiều ngược lại, những ngày mưa dầm, nhiều mây của mùa mưa, sản lượng giảm rõ. Người lắp đặt nên chuẩn bị tinh thần là hoá đơn điện vẫn còn, chỉ giảm bớt, chứ không về không. Lời hứa "hoá đơn điện bằng không" cần được nghe với sự dè dặt.
Đọc tin về năng lượng tái tạo thế nào cho đúng
Tin tức về điện mặt trời thường xoay quanh chính sách giá, quy hoạch điện, những dự án gặp vướng mắc. Với người đọc ở Tây Ninh, nên phân biệt rõ ba loại tin: tin về nhà máy lớn và chính sách quốc gia, tin về điện mặt trời mái nhà, và tin quảng cáo của đơn vị lắp đặt. Ba loại này hay bị trộn vào nhau trên mạng xã hội.
Chính sách đối với điện mặt trời đã thay đổi nhiều lần, và những gì đúng ở thời điểm này có thể không còn đúng sau vài năm. Vì vậy bất kỳ quyết định nào liên quan, từ cho thuê đất làm trang trại điện đến lắp hệ thống trên mái nhà, đều nên dựa trên văn bản đang có hiệu lực và tư vấn của người có chuyên môn.
Bài này không khuyến khích hay can ngăn việc đầu tư điện mặt trời, cũng không dự báo chính sách. Mục đích là giúp người đọc hiểu vì sao Tây Ninh có nhiều tấm pin như vậy và tự đặt đúng câu hỏi khi cần quyết định.
Nắng Tây Ninh: lợi thế và thách thức cho người lắp đặt
Nắng nhiều là lợi thế, nhưng nhiệt độ cao cũng làm hiệu suất tấm pin giảm. Tấm pin nóng lên dưới nắng trưa sẽ phát ít điện hơn so với lúc trời nắng nhưng mát. Lắp đặt có khe thông gió dưới tấm pin, không đặt sát mái tôn, giúp tấm pin mát hơn và bền hơn. Đây là chi tiết kỹ thuật mà đơn vị lắp đặt có kinh nghiệm thường chú ý.
Bụi cũng là một vấn đề ở vùng nhiều xe tải, công trình xây dựng, ruộng đồng mùa khô. Bụi bám trên tấm pin làm giảm sản lượng; mùa mưa nước mưa rửa bớt, còn mùa khô cần vệ sinh định kỳ. Vệ sinh tấm pin trên mái có nguy cơ té ngã và điện giật, nên thuê người có kinh nghiệm và thiết bị an toàn thay vì tự leo mái.
Mùa mưa ở Tây Ninh thường có giông, sét. Hệ thống trên mái cần được nối đất, chống sét đúng kỹ thuật. Khi có hư hỏng sau giông, không tự sờ vào dây dẫn hay biến tần mà gọi đơn vị bảo trì. Những chi tiết này ít khi được nhắc trong lời chào hàng nhưng quyết định hệ thống có chạy an toàn trong nhiều năm hay không.
Câu hỏi thường gặp
Nhà máy điện mặt trời ở Tây Ninh nằm ở đâu?
Các nhà máy và trang trại điện mặt trời nằm ở các xã ngoài khu trung tâm, trong đó có cụm dự án ở khu vực hồ Dầu Tiếng và nhiều dự án trên đất nông nghiệp ở các vùng khác của tỉnh. Phường Tân Ninh chủ yếu có điện mặt trời trên mái nhà.
Vì sao có lúc nhà máy điện mặt trời phải giảm phát?
Khi nhiều nhà máy hoàn thành cùng lúc, đường dây và trạm biến áp truyền tải trong vùng không đủ sức đưa hết điện đi. Đơn vị điều độ hệ thống điện phải yêu cầu giảm công suất để giữ an toàn lưới. Tình hình cụ thể thay đổi theo đầu tư lưới điện từng giai đoạn.
Lắp điện mặt trời mái nhà có bán điện dư được không?
Việc bán điện dư lên lưới và cơ chế giá phụ thuộc quy định đang có hiệu lực, đã thay đổi nhiều lần trong mấy năm qua. Trước khi lắp, nên hỏi điện lực địa phương về thủ tục, điều kiện đấu nối và cơ chế mua bán áp dụng ở thời điểm hiện tại.
Điện mặt trời có dùng được ban đêm không?
Tấm pin chỉ phát điện khi có ánh sáng. Muốn dùng ban đêm cần hệ thống pin lưu trữ, làm chi phí đầu tư tăng đáng kể. Phần lớn hệ thống mái nhà ở phố không có lưu trữ, ban đêm vẫn dùng điện lưới.
Điện mặt trời trên hồ Dầu Tiếng có ảnh hưởng gì đến hồ không?
Điện mặt trời nổi và ven hồ đặt ra các câu hỏi về chất lượng nước, đời sống thuỷ sản, nghề cá và chức năng thuỷ lợi của hồ. Mức độ ảnh hưởng cần đánh giá bởi cơ quan chuyên môn theo từng dự án; bài này không đưa ra kết luận.
Làm sao chọn đơn vị lắp đặt điện mặt trời đáng tin?
Nên so sánh vài đơn vị, xem tư cách doanh nghiệp, công trình đã làm, chế độ bảo hành tấm pin và biến tần, ai bảo trì và xử lý sự cố. Hỏi khách hàng đã lắp, đọc kỹ hợp đồng, không chọn chỉ vì giá thấp nhất hay lời hứa hoá đơn điện bằng không.
