Doanh nghiệp bán buôn có trụ sở ở phường Tân Ninh muốn bán hàng sang Campuchia cần chuẩn bị bốn thứ: ngành nghề và điều kiện xuất khẩu của mặt hàng, hồ sơ hải quan khi hàng qua cửa khẩu, hợp đồng và phương thức thanh toán với người mua bên kia biên giới, và đơn vị vận chuyển, giao nhận đáng tin. Vị trí Tây Ninh gần các cửa khẩu Mộc Bài, Xa Mát là lợi thế, nhưng không thay thế được phần chuẩn bị giấy tờ và quản lý rủi ro.
Bài này viết theo góc doanh nghiệp vừa và nhỏ ở trung tâm, nhiều nơi bắt đầu từ việc bán buôn trong tỉnh rồi có khách bên kia biên giới. Bài nói nguyên lý; thủ tục hải quan, thuế xuất khẩu, điều kiện mặt hàng cụ thể theo quy định hiện hành và thoả thuận giữa hai nước, cần kiểm với cơ quan hải quan hoặc đơn vị dịch vụ chuyên nghiệp. Bức tranh rộng về thương mại qua cửa khẩu nằm ở mục kinh tế và thương mại của trang.
Vì sao doanh nghiệp ở trung tâm Tây Ninh hay có khách bên kia biên giới
Tây Ninh có đường biên giới dài với Campuchia, với những cửa khẩu quốc tế như Mộc Bài trên trục đường từ Thành phố Hồ Chí Minh đi Phnôm Pênh, và Xa Mát ở phía bắc tỉnh. Giao thương qua biên giới đã có từ rất lâu, từ buôn bán nhỏ của cư dân hai bên đến hàng hoá của doanh nghiệp lớn. Nhiều doanh nghiệp bán buôn ở trung tâm Tây Ninh có khách hàng là thương nhân Campuchia, họ mua vật liệu xây dựng, hàng tiêu dùng, vật tư nông nghiệp, thực phẩm chế biến.
Mối quan hệ này thường bắt đầu không chính thức: khách sang mua, tự chở về. Khi khối lượng lớn dần, cả hai bên cần làm bài bản hơn để hàng đi qua cửa khẩu hợp lệ, thanh toán an toàn, và doanh nghiệp Việt Nam được hưởng chính sách thuế đúng với hàng xuất khẩu.
Chuyển từ cách làm quen tay sang cách làm có hồ sơ là bước khó nhất với doanh nghiệp nhỏ. Nhưng chính bước này giúp doanh nghiệp giảm rủi ro, minh bạch với cơ quan thuế, và có thể mở rộng sang khách hàng lớn hơn.
Bốn khâu của một lô hàng đi Campuchia
Bảng sau tóm tắt các khâu theo nguyên lý; chi tiết từng khâu thay đổi theo mặt hàng và quy định hiện hành:
| Khâu | Doanh nghiệp cần làm | Hỏi ai |
|---|---|---|
| Chuẩn bị hàng | Kiểm mặt hàng có thuộc diện cấm, hạn chế, cần giấy phép hay kiểm dịch không; chuẩn bị nhãn mác, chứng từ nguồn gốc | Cơ quan chuyên ngành, hải quan |
| Hợp đồng, thanh toán | Ký hợp đồng mua bán, thống nhất điều kiện giao hàng, đồng tiền, phương thức thanh toán | Ngân hàng, người có kinh nghiệm thương mại quốc tế |
| Hải quan | Khai báo hải quan xuất khẩu, nộp chứng từ, chờ kiểm tra nếu bị chọn | Chi cục hải quan cửa khẩu, đại lý hải quan |
| Vận chuyển, giao nhận | Thuê xe, bốc xếp, chuyển giao hàng qua biên giới | Doanh nghiệp vận tải, giao nhận có kinh nghiệm tuyến này |
Với lô hàng đầu tiên, nhiều doanh nghiệp nhỏ thuê đại lý hải quan hoặc doanh nghiệp giao nhận làm trọn gói, vừa làm vừa học. Từ lô thứ hai, thứ ba, doanh nghiệp có thể tự làm một phần nếu đủ nhân lực.
Điều kiện về doanh nghiệp và mặt hàng
Ngành nghề. Doanh nghiệp Việt Nam được quyền xuất khẩu hàng hoá không thuộc danh mục cấm, theo quy định về quyền kinh doanh xuất nhập khẩu. Một số mặt hàng có điều kiện riêng.
Mặt hàng cần kiểm tra chuyên ngành. Thực phẩm, nông sản, thuốc bảo vệ thực vật, phân bón có thể cần kiểm dịch, giấy chứng nhận chất lượng hay giấy phép. Kiểm trước khi nhận đơn hàng.
Nguồn gốc hàng. Hàng xuất khẩu cần có chứng từ nguồn gốc hợp lệ: hoá đơn mua vào, hoặc chứng từ sản xuất. Đây cũng là căn cứ để được áp dụng thuế giá trị gia tăng đúng với hàng xuất khẩu.
Chứng nhận xuất xứ. Người mua bên Campuchia có thể cần giấy chứng nhận xuất xứ để hưởng ưu đãi thuế nhập khẩu theo các hiệp định thương mại. Hỏi người mua trước khi giao.
Nhãn mác. Hàng hoá cần nhãn phù hợp yêu cầu của nước nhập khẩu. Hỏi người mua về yêu cầu nhãn bên đó.
Hợp đồng và thanh toán: rủi ro lớn nhất không nằm ở cửa khẩu
Với doanh nghiệp nhỏ, rủi ro lớn nhất khi bán hàng sang Campuchia thường không phải thủ tục hải quan mà là thanh toán. Bán chịu cho khách bên kia biên giới, khi khách không trả, việc đòi nợ xuyên biên giới rất khó và tốn kém. Nhiều doanh nghiệp đã mất vốn vì tin vào mối quen lâu năm mà không có hợp đồng, chứng từ rõ ràng.
Hợp đồng mua bán nên ghi rõ: hàng gì, số lượng, chất lượng, giá, đồng tiền thanh toán, điều kiện giao hàng (giao ở đâu, ai chịu chi phí vận chuyển, rủi ro chuyển giao lúc nào), thời hạn thanh toán, cách giải quyết tranh chấp. Dùng các điều kiện giao hàng quốc tế phổ biến giúp hai bên hiểu giống nhau.
Phương thức thanh toán an toàn hơn cho bên bán gồm thanh toán trước, thanh toán qua ngân hàng với chứng từ, hoặc thư tín dụng với lô hàng lớn. Thanh toán bằng tiền mặt qua trung gian không chính thức tiềm ẩn rủi ro mất tiền và vi phạm quy định quản lý ngoại hối. Hỏi ngân hàng đang giao dịch về các phương thức thanh toán biên mậu hiện có.
Lô hàng đầu tiên: trình tự gợi ý cho doanh nghiệp nhỏ
Lô đầu là lô học hỏi. Một trình tự thận trọng:
- Xác minh người mua: tên doanh nghiệp, giấy đăng ký, địa chỉ bên Campuchia; hỏi người từng giao dịch với họ.
- Kiểm điều kiện mặt hàng với hải quan và cơ quan chuyên ngành trước khi báo giá.
- Ký hợp đồng có điều khoản giao hàng, thanh toán, tranh chấp rõ ràng; ưu tiên thanh toán trước một phần.
- Thuê đại lý hải quan hoặc doanh nghiệp giao nhận có kinh nghiệm qua cửa khẩu bạn định dùng.
- Giao một lô nhỏ, theo dõi từng bước, ghi chép thời gian, chi phí, vướng mắc.
- Rút kinh nghiệm rồi mới tăng khối lượng.
Đừng nhận lô lớn ngay từ đầu chỉ vì giá tốt. Một lô bị giữ ở cửa khẩu vì thiếu giấy, hay khách không thanh toán, có thể làm doanh nghiệp nhỏ lâm vào khó khăn tài chính.
Thuế và hoá đơn với hàng xuất khẩu
Hàng hoá xuất khẩu thường được áp dụng thuế giá trị gia tăng theo mức ưu đãi dành cho xuất khẩu, với điều kiện có đủ hồ sơ: hợp đồng, tờ khai hải quan, chứng từ thanh toán qua ngân hàng theo quy định. Thiếu chứng từ, đặc biệt là chứng từ thanh toán qua ngân hàng, hàng có thể không được hưởng mức ưu đãi này và doanh nghiệp phải nộp thuế như bán trong nước.
Doanh nghiệp xuất khẩu cũng có thể được hoàn thuế giá trị gia tăng đầu vào trong một số trường hợp theo quy định. Đây là khoản tiền đáng kể với doanh nghiệp bán buôn, nhưng hồ sơ hoàn thuế đòi hỏi chứng từ chặt chẽ.
Bởi vậy, ngay từ lô hàng đầu, doanh nghiệp nên làm việc với người làm kế toán, dịch vụ thuế có kinh nghiệm về hàng xuất khẩu, để hồ sơ đúng từ đầu. Sửa hồ sơ sau khi đã bị cơ quan thuế kiểm tra tốn kém hơn nhiều.
Vận chuyển qua cửa khẩu và chuyện thời gian chờ
Các cửa khẩu của Tây Ninh có lượng xe hàng qua lại lớn, nhất là vào dịp cao điểm cuối năm. Thời gian chờ thông quan có thể kéo dài, ảnh hưởng đến hàng tươi, hàng có hạn dùng ngắn. Doanh nghiệp cần tính thời gian dự phòng khi hẹn giao hàng với khách.
Chọn đơn vị vận tải có kinh nghiệm tuyến này: họ biết giờ cửa khẩu làm việc, quy trình bốc xếp, chuyển tải, giấy tờ của xe và tài xế khi qua biên giới. Phương tiện vận tải qua biên giới có điều kiện riêng theo thoả thuận giữa hai nước, không phải xe nào cũng được chạy sang.
Bảo hiểm hàng hoá là khoản nhiều doanh nghiệp nhỏ bỏ qua để tiết kiệm. Với hàng giá trị lớn, một sự cố trên đường có thể gây thiệt hại vượt xa chi phí bảo hiểm. Hợp đồng nên ghi rõ ai mua bảo hiểm, từ điểm nào đến điểm nào.
Sau hợp nhất tỉnh, các cửa khẩu của Long An cũ với Campuchia cũng thuộc tỉnh Tây Ninh mới. Doanh nghiệp ở trung tâm có thêm lựa chọn cửa khẩu tùy điểm đến của hàng bên kia biên giới, nhưng cần hỏi kỹ quy trình ở từng nơi.
Khi nào nên dừng lại hoặc đổi cách làm
Không phải doanh nghiệp bán buôn nào ở trung tâm cũng nên đẩy mạnh bán sang Campuchia. Có những dấu hiệu cho thấy nên chậm lại: khách thường xuyên đòi bán chịu dài ngày, khách yêu cầu giao hàng không có tờ khai để giảm giá, chi phí giao nhận và thời gian chờ ăn hết phần lãi, hoặc mặt hàng thường xuyên vướng kiểm tra chuyên ngành.
Khi gặp những dấu hiệu đó, doanh nghiệp có thể đổi cách làm: chuyển sang bán theo điều kiện giao hàng tại kho ở Việt Nam để khách tự lo phần qua biên giới (khi đó về thuế là bán trong nước), hợp tác với một doanh nghiệp xuất khẩu lớn hơn thay vì tự làm, hoặc tập trung vào thị trường trong tỉnh mới vốn đã rộng hơn sau hợp nhất.
Quyết định nên dựa trên số liệu thật của doanh nghiệp: lãi gộp từng lô, thời gian thu tiền, chi phí phát sinh. Ghi chép những con số này từ lô đầu tiên là cách để có cơ sở quyết định sau vài tháng.
Câu hỏi thường gặp
Doanh nghiệp nhỏ có tự làm thủ tục hải quan được không?
Được, doanh nghiệp có thể tự khai báo hải quan điện tử nếu có chữ ký số và nắm quy trình. Với lô hàng đầu hoặc mặt hàng phức tạp, nhiều doanh nghiệp thuê đại lý hải quan để giảm sai sót.
Bán hàng cho khách Campuchia sang tận cửa hàng mua có tính là xuất khẩu không?
Hàng chỉ được coi là xuất khẩu khi có thủ tục hải quan xuất khẩu và đáp ứng điều kiện theo quy định. Bán tại cửa hàng ở Việt Nam, khách tự mang qua biên giới, thường được xử lý như bán trong nước về thuế.
Thanh toán bằng tiền Campuchia hay đô la có được không?
Việc thanh toán bằng ngoại tệ trong thương mại quốc tế phải theo quy định quản lý ngoại hối. Hỏi ngân hàng về các phương thức thanh toán biên mậu hợp lệ trước khi thoả thuận với khách.
Hàng nông sản Tây Ninh đi Campuchia có cần kiểm dịch không?
Nhiều loại nông sản, thực phẩm cần kiểm dịch thực vật hoặc giấy chứng nhận an toàn theo yêu cầu của nước nhập khẩu và quy định của Việt Nam. Kiểm với cơ quan kiểm dịch trước khi nhận đơn.
Có nên bán chịu cho khách quen bên kia biên giới không?
Bán chịu xuyên biên giới có rủi ro cao vì đòi nợ rất khó. Nếu bán chịu, giới hạn hạn mức, có hợp đồng và chứng từ rõ ràng, và ưu tiên thanh toán qua ngân hàng để có bằng chứng giao dịch.
