Leo bộ núi Bà Đen có hai mức rất khác nhau: lối bậc đá từ chân núi lên khu chùa ở lưng chừng — người sức khoẻ bình thường đi chậm vẫn làm được — và đường mòn lên đỉnh, dài, dốc, nhiều đá tảng, chỉ hợp người có sức và kinh nghiệm leo núi. Ngọn núi cao gần một nghìn mét, cao nhất Nam Bộ, nên dù trông có vẻ gần, leo tới đỉnh là chuyện của cả ngày.
Bài này dành cho người ở trung tâm Tây Ninh hoặc nghỉ lại trong phố muốn leo bộ thay vì đi cáp treo. Bài nói về hai lối leo, sức cần có, giờ xuất phát, đồ mang theo, những rủi ro thường gặp và các khu vực không nên tự đi. Đường mòn trên núi thay đổi theo thời gian, có đoạn có thể bị đóng; luôn hỏi tình hình tại chân núi trước khi lên.
Hai lối leo: so sánh nhanh
Người lần đầu đến hay nhầm "leo núi Bà Đen" là một con đường. Thực tế có hai trải nghiệm khác hẳn nhau:
| Tiêu chí | Lối bậc đá lên khu chùa | Đường mòn lên đỉnh |
|---|---|---|
| Mặt đường | Bậc đá, bậc xi măng, có đoạn bằng | Đường đất, đá tảng, có đoạn phải bám tay |
| Độ khó | Vừa, mệt chủ yếu vì bậc cao và nắng | Khó, dốc liên tục, cần sức bền |
| Thời gian | Vài giờ cả đi lẫn về tuỳ nhịp | Thường cả ngày cho người có sức |
| Hỗ trợ dọc đường | Có quán nghỉ, có người qua lại | Ít hoặc không có, sóng điện thoại chập chờn |
| Hợp với | Người khoẻ bình thường, đi chậm | Người có kinh nghiệm, đi theo nhóm |
Nếu chưa từng leo núi, hãy bắt đầu bằng lối bậc đá. Nó đủ để bạn cảm nhận độ cao, nhìn xuống đồng bằng, và biết sức mình đến đâu trước khi tính chuyện lên đỉnh bằng đường mòn.
Một lựa chọn trung gian mà nhiều người dùng là leo bậc đá lên khu chùa, rồi đi cáp từ đó lên vùng đỉnh hoặc đi cáp xuống. Như vậy vẫn có trải nghiệm leo mà không vắt kiệt sức.
Lối bậc đá: chuyện của nhịp đi, không phải sức mạnh
Lối bậc đá bắt đầu từ khu chân núi, đi xuyên qua rừng cây, qua những tảng đá lớn, lên tới quần thể chùa ở lưng chừng núi. Đây là con đường người đi lễ đã dùng từ rất lâu trước khi có cáp treo, nên bậc mòn nhẵn, có đoạn dốc đứng, có đoạn thoải. Dọc đường có quán nước, chỗ ngồi nghỉ, người bán hàng rong.
Cái làm người ta mệt không phải độ dài mà là bậc cao và không đều, cộng với nắng nóng. Cách đi đúng là nhịp đều và chậm: bước ngắn, thở đều, nghỉ ngắn nhưng thường xuyên, không ngồi quá lâu một chỗ vì cơ bắp nguội lại khó đi tiếp. Người leo vội ở đoạn đầu thường đuối ở đoạn giữa.
Đi xuống bậc đá khó cho đầu gối hơn đi lên. Bước xuống nhẹ, hơi khuỵu gối, dùng tay vịn khi có lan can, không chạy. Người đầu gối yếu nên cân nhắc đi cáp xuống. Gậy leo núi gấp gọn là món đồ nhỏ nhưng giúp rất nhiều ở chiều xuống.
Trên đường có những tảng đá lớn và hang nhỏ mà người địa phương đặt tên theo hình dáng hoặc chuyện kể. Dừng lại nghỉ ở đó, nhìn xuống đồng bằng qua các khoảng trống giữa tán cây, là phần thưởng của người đi bộ mà đi cáp treo không có.
Đường mòn lên đỉnh: dành cho ai
Đường mòn lên đỉnh núi Bà Đen là đường của người leo núi thật sự. Có một vài lối được dân leo núi dùng nhiều, men theo sườn núi, qua những bãi đá tảng lớn, có đoạn phải dùng tay bám đá để leo. Đường không có bậc, không có lan can, không có quán nghỉ đều đặn như lối bậc đá. Vào mùa mưa, đá rêu trơn, đất lở; mùa khô, nắng hắt từ đá lên rất gắt.
Bạn hợp với đường mòn khi đã từng leo những ngọn núi tương tự, có thể đi bộ nhiều giờ liền với ba lô nước, biết đọc đường và biết khi nào nên quay lại. Ngay cả khi đủ điều kiện, hãy đi theo nhóm, có người đã đi tuyến đó, báo cho người ở nhà hoặc nơi bạn nghỉ biết lộ trình và giờ dự kiến về.
Trên núi có những khu vực từng xảy ra chuyện người leo bị lạc, phải nhờ lực lượng địa phương tìm kiếm. Những khu thung lũng, khe núi xa lối mòn chính đặc biệt dễ lạc. Đó không phải chỗ để khám phá một mình hay đi theo đường tắt thấy trên mạng.
Sức bao nhiêu là đủ: tự đánh giá trước khi đi
Leo cầu thang. Nếu bạn leo liền mười tầng cầu thang mà vẫn thở được, nói được, thì lối bậc đá lên khu chùa nằm trong tầm, miễn là đi chậm. Nếu năm tầng đã phải dừng lâu, hãy đi cáp và đi bộ ở phần trên.
Đi bộ đường dài. Đường mòn lên đỉnh đòi hỏi đi liên tục nhiều giờ. Người thường xuyên đi bộ, chạy bộ, leo núi có lợi thế rõ. Người ít vận động nên tập vài tuần trước khi thử.
Đầu gối, cổ chân. Chiều xuống là chiều gây đau khớp. Ai có tiền sử đau gối, bong gân cổ chân nên băng hỗ trợ, mang gậy, hoặc chọn đi cáp chiều xuống.
Bệnh nền. Người có bệnh tim mạch, huyết áp, hen suyễn hoặc đang mang thai nên hỏi bác sĩ trước khi leo; độ dốc kéo dài cộng nắng nóng là gánh nặng lớn.
Trẻ em. Trẻ lớn khoẻ mạnh đi lối bậc đá cùng người lớn được, nhưng cần nghỉ nhiều hơn và luôn trong tầm tay. Đường mòn lên đỉnh không hợp trẻ nhỏ.
Một buổi leo bậc đá từ trung tâm: thứ tự hợp lý
Người ở phường Tân Ninh có lợi thế xuất phát sớm. Một buổi leo lối bậc đá thường đi theo thứ tự:
- Ăn sáng nhẹ trong phố trước năm giờ rưỡi, mua thêm bánh mì hoặc xôi mang theo.
- Ra chân núi khoảng sáu giờ, gửi xe, khởi động chân tay vài phút.
- Leo lên khu chùa theo nhịp chậm, nghỉ ở các quán dọc đường, uống nước đều.
- Nghỉ ở khu chùa, ăn nhẹ, xem cảnh; quyết định đi tiếp, đi cáp lên đỉnh hay xuống.
- Bắt đầu xuống trước khi nắng gắt nhất, đi chậm, cẩn thận đầu gối.
- Về phố trước trưa, tắm, ăn trưa, nghỉ ngơi.
Với đường mòn lên đỉnh, nhóm có kinh nghiệm thường xuất phát còn sớm hơn, lúc trời chưa sáng hẳn, mang đèn đội đầu, để có đủ thời gian lên và xuống trước khi tối. Đó là kế hoạch của người leo núi, không phải của khách tham quan thông thường.
Mang gì khi leo bộ
Đồ cho buổi leo bậc đá và đường mòn khác nhau về lượng, nhưng danh sách cơ bản giống nhau:
- Nước: tối thiểu hai chai lớn mỗi người cho bậc đá; nhiều hơn hẳn cho đường mòn.
- Đồ ăn nhẹ có năng lượng: chuối, bánh mì, kẹo, hạt.
- Giày leo núi hoặc giày thể thao đế bám, tất dày; không đi dép.
- Nón, kem chống nắng, áo dài tay mỏng.
- Áo mưa mỏng vào mùa mưa; áo khoác nhẹ phòng gió lạnh trên cao.
- Điện thoại sạc đầy, pin dự phòng; tải bản đồ ngoại tuyến nếu đi đường mòn.
- Băng dán cá nhân, băng thun, thuốc cá nhân thường dùng.
- Đèn đội đầu nếu có khả năng về muộn.
- Túi đựng rác mang xuống núi.
Ba lô gọn, quai đeo chắc, để hai tay rảnh. Trên đoạn đá, hai tay rảnh để bám và giữ thăng bằng quan trọng hơn mọi món đồ.
Ứng xử trên đường leo
Mang rác xuống. Chai nước, bao bì bánh kẹo để lại trên đường mòn sẽ nằm đó rất lâu; trên núi không có người thu gom thường xuyên như dưới phố. Mang một túi riêng, gom rác của nhóm mang xuống chân núi.
Không đốt lửa. Mùa khô, cỏ và lá khô trên sườn núi rất dễ cháy. Không nấu nướng, không đốt lửa, không vứt đầu thuốc lá trên núi; cháy rừng trên núi Bà Đen từng xảy ra và rất khó dập.
Nhường đường. Trên lối bậc đá hẹp, người đi lên thường được ưu tiên; người đi xuống đứng nép sang bên. Người lớn tuổi, người mang đồ nặng luôn được nhường.
Giữ yên tĩnh gần khu chùa. Lối bậc đá dẫn tới khu chùa; người đi lễ lên xuống cùng đường. Nói nhỏ, không mở nhạc loa ngoài, ăn mặc kín đáo khi tới gần.
Không bẻ cây, bắt động vật. Rừng trên núi là nơi cư trú của nhiều loài chim, khỉ; không cho khỉ ăn vì chúng sẽ quen giật đồ của người leo.
Khi gặp sự cố trên núi
Sự cố thường gặp nhất khi leo núi Bà Đen là kiệt sức vì nắng, chuột rút, trẹo chân, và lạc đường trên đường mòn. Với kiệt sức, dừng lại ở chỗ râm, uống nước từ từ, ăn chút gì có đường, nghỉ đủ lâu trước khi quyết định đi tiếp hay quay xuống. Đừng cố "lên cho xong" khi người đã choáng váng.
Với trẹo chân, băng cố định, giảm tải, nhờ người đi cùng hỗ trợ xuống ở nhịp chậm; nếu không đi được, nhờ người qua lại báo cho ban quản lý hoặc người có trách nhiệm ở chân núi. Trên lối bậc đá luôn có người qua lại; trên đường mòn thì ít hơn nhiều, càng cho thấy lý do không nên đi một mình.
Nếu bị lạc trên đường mòn, dừng lại, không đi tiếp theo hướng đoán mò, giữ pin điện thoại, gọi cho người đi cùng hoặc số khẩn cấp quen thuộc, ở yên một chỗ dễ thấy. Phần lớn ca lạc được tìm thấy nhanh hơn khi người lạc đứng yên thay vì cố tự tìm đường.
Câu hỏi thường gặp
Leo bậc đá lên khu chùa núi Bà Đen mất bao lâu?
Tuỳ sức và số lần nghỉ, người khoẻ bình thường đi chậm thường mất từ một đến hai giờ lên, ít hơn khi xuống. Ngày nắng nóng hoặc đông người thì lâu hơn. Tính tổng nửa ngày cho cả đi lẫn về và thời gian nghỉ ở khu chùa.
Có thể leo bộ lên đỉnh rồi đi cáp xuống không?
Nhiều người leo đường mòn lên vùng đỉnh rồi đi cáp xuống để đỡ đầu gối. Cần kiểm tra giờ chạy chuyến cáp cuối và chính sách vé một chiều tại thời điểm đi, vì những điều này có thể thay đổi.
Mùa nào leo núi Bà Đen dễ chịu nhất?
Mùa khô, khoảng cuối năm đến đầu năm sau, ít mưa, đường khô, buổi sáng mát. Tuy vậy, mùa khô cũng trùng mùa lễ hội đông người đầu năm. Tháng khô nhưng ngoài dịp lễ là thời điểm đẹp nhất cho người muốn leo.
Leo đường mòn có cần thuê người dẫn không?
Nếu chưa đi tuyến đó lần nào, nên đi cùng người đã thạo đường hoặc nhóm leo núi có kinh nghiệm. Không có quy định thống nhất về người dẫn trên mọi tuyến; hãy hỏi tại khu vực chân núi về tình hình và các lưu ý hiện hành.
Có được leo núi vào ban đêm không?
Leo bậc đá lúc trời chưa sáng để đón bình minh là chuyện một số người làm, nhưng cần đèn, đi theo nhóm và hỏi trước các quy định của khu du lịch. Leo đường mòn ban đêm rất nguy hiểm và không nên với người không có kinh nghiệm.
