Một dòng rạch chảy qua giữa phố đông như rạch Tây Ninh đoạn qua phường Tân Ninh thường gặp ba chuyện: nước đục, có rác trôi, và có lúc bốc mùi. Nguyên nhân chính là nước thải sinh hoạt chưa được xử lý hết, rác từ bờ và từ cống đổ xuống, bùn hữu cơ tích tụ lâu năm, cộng với dòng chảy yếu trong mùa khô.
Đây là tình trạng chung của hầu hết các rạch đô thị ở Việt Nam, không riêng Tây Ninh, và có thể cải thiện được qua nhiều việc cùng lúc: thu gom, xử lý nước thải, nạo vét, vớt rác, và thay đổi thói quen của người dân. Bài này giải thích từng nguyên nhân, mùa nào nặng hơn, và những việc mỗi hộ ven rạch làm được. Bài không nêu kết quả đo chất lượng nước vì cần số liệu quan trắc chính thức, cập nhật.
Bốn nguồn gây bẩn chính
Nước thải sinh hoạt. Nước từ bếp, nhà tắm, nhà vệ sinh của hàng nghìn hộ dân đổ qua cống ra rạch. Ở nhiều đô thị, hệ thống thu gom và xử lý nước thải tập trung chưa phủ hết, nên một phần nước thải chỉ qua bể tự hoại rồi ra rạch. Chất hữu cơ trong nước thải làm nước đục, tiêu hao ô xy, sinh mùi khi phân huỷ.
Rác. Túi ni lông, chai nhựa, xốp, rác chợ trôi xuống rạch theo nhiều đường: người vứt trực tiếp, rác trên đường bị nước mưa cuốn vào cống, rác ở bờ bị gió thổi xuống. Rác không chỉ bẩn mắt mà còn bịt cống, cản dòng, góp phần gây ngập.
Bùn tích tụ. Qua nhiều năm, bùn và chất hữu cơ lắng xuống đáy rạch. Khi nước thấp, nóng, lớp bùn này phân huỷ mạnh, sinh mùi. Nạo vét định kỳ giúp giảm lớp bùn, nhưng nếu nguồn thải vẫn còn, bùn lại tích tụ.
Nước thải từ cơ sở kinh doanh. Quán ăn, chợ, cơ sở rửa xe, sản xuất nhỏ nếu không xử lý nước thải đúng quy định sẽ thải dầu mỡ, hoá chất, chất hữu cơ nồng độ cao ra cống. Việc kiểm soát thuộc trách nhiệm của cơ quan quản lý môi trường.
Rạch qua hai mùa: khi nào bẩn rõ hơn
Nước rạch thay đổi theo mùa, và cảm nhận của người dân cũng vậy:
| Mùa khô | Mùa mưa | |
|---|---|---|
| Dòng chảy | yếu, có đoạn gần như tù | mạnh hơn, nước được thay nhiều |
| Mùi | dễ có mùi, nhất là trưa nắng | ít mùi hơn, trừ ngay sau mưa đầu mùa |
| Rác | lộ ra ở bờ, đọng ở chỗ nước tù | trôi theo dòng, dồn về chân cầu, miệng cống |
| Màu nước | xanh đục, có đoạn đen | đục phù sa, nâu |
| Lục bình | khô, chết bớt | phát triển mạnh, có khi phủ kín mặt nước |
Trận mưa lớn đầu mùa thường cuốn theo lượng rác, chất bẩn tích tụ trên đường, trong cống suốt mùa khô, nên ngay sau đó nước rạch có thể bẩn và mùi hơn trong vài ngày.
Người sống ven rạch nhiều năm thường biết rõ những ngày rạch "khó chịu" nhất trong năm, và nhiều nhà điều chỉnh sinh hoạt theo: đóng cửa phía rạch vào trưa nắng cuối mùa khô, mở ra đón gió vào chiều mát mùa mưa.
Lục bình: vừa lọc nước vừa cản dòng
Lục bình là cây thuỷ sinh trôi nổi quen thuộc của sông rạch Nam Bộ. Rễ lục bình hấp thụ một phần chất dinh dưỡng trong nước, nên có tác dụng lọc nhất định. Nhưng khi nước nhiều chất hữu cơ, lục bình phát triển cực nhanh, phủ kín mặt rạch, cản ánh sáng, cản dòng chảy, và khi chết lại thối rữa thành chất bẩn mới.
Vì thế, ở rạch đô thị, lục bình cần được kiểm soát: vớt định kỳ, nhất là trước và trong mùa mưa để không cản dòng thoát nước. Ở một số nơi, lục bình vớt lên được tận dụng làm phân bón hoặc đan lát; việc này tuỳ địa phương tổ chức.
Lục bình nhiều là dấu hiệu nước giàu dinh dưỡng, tức là có nhiều nước thải hữu cơ đổ vào. Vớt lục bình giải quyết triệu chứng; giảm nước thải mới giải quyết gốc.
Ai lo việc gì
Quản lý một dòng rạch đô thị là việc của nhiều bên. Chính quyền tỉnh và phường chịu trách nhiệm quy hoạch, đầu tư hệ thống thoát nước, xử lý nước thải, nạo vét, kè bờ, xử lý vi phạm lấn chiếm, xả thải. Đơn vị dịch vụ môi trường đô thị thu gom rác, vớt rác, lục bình trên rạch theo hợp đồng. Cơ quan quản lý môi trường kiểm soát nước thải của cơ sở kinh doanh, sản xuất.
Người dân và hộ kinh doanh có trách nhiệm không xả rác, không xả nước thải chưa xử lý trực tiếp ra rạch, không lấn chiếm bờ, và chấp hành quy định về bể tự hoại, đấu nối thoát nước. Khi phát hiện vi phạm, có quyền phản ánh với chính quyền.
Các dự án lớn như xây nhà máy xử lý nước thải, cải tạo rạch cần thời gian và kinh phí lớn. Bài này không nêu tên dự án, tiến độ cụ thể; nếu quan tâm, bạn nên theo dõi thông tin công bố chính thức của tỉnh.
Những việc nhỏ của từng hộ thì có thể bắt đầu ngay, không cần chờ dự án nào.
Những việc mỗi hộ ven rạch làm được
Không cần đợi dự án lớn, người sống ven rạch và quanh phố vẫn có thể góp phần cụ thể:
- Không vứt rác, xác động vật, đồ cũ xuống rạch; để rác đúng giờ, đúng chỗ cho xe thu gom.
- Không đổ dầu mỡ ăn thừa xuống cống: gom vào chai, bỏ chung với rác; dầu mỡ đóng cục là thủ phạm làm tắc cống.
- Hút bể tự hoại định kỳ; bể đầy làm chất thải chưa phân huỷ tràn ra cống.
- Hộ kinh doanh ăn uống nên có bẫy mỡ trước khi xả nước ra cống.
- Không lấn bờ rạch để làm sân, làm quán; bờ hẹp làm rạch khó nạo vét, dễ sạt.
- Khi thấy người xả thải, đổ rác xuống rạch, có thể nhắc nhở hoặc phản ánh với tổ dân phố, phường.
Một hộ làm thì ít tác dụng, nhưng cả một khu phố cùng làm thì khác biệt thấy rõ sau một hai mùa.
Các trường học gần rạch có thể đưa học sinh đi quan sát dòng rạch, ghi lại rác, lục bình, mùi theo mùa như một bài học môi trường thực tế. Trẻ em hiểu rạch của phố mình thì lớn lên ít vứt rác xuống rạch hơn, và về nhà còn nhắc cả người lớn.
Rạch sạch: nhìn sang các đô thị khác
Nhiều đô thị ở Việt Nam đã cải tạo thành công những dòng kênh, rạch từng rất ô nhiễm, biến chúng thành không gian xanh có đường đi bộ, công viên hai bên. Điểm chung của các trường hợp thành công là làm đồng bộ: thu gom nước thải không cho đổ thẳng ra kênh, nạo vét, kè bờ, di dời nhà lấn chiếm có bồi thường, và giữ được sự tham gia của người dân.
Những dự án như vậy thường mất nhiều năm và kinh phí lớn. Với rạch Tây Ninh, quy mô nhỏ hơn nhiều, nhưng nguyên tắc tương tự. Bài này không dự đoán khi nào hay bằng cách nào rạch sẽ được cải tạo toàn diện; đó là quyết định của chính quyền dựa trên quy hoạch và nguồn lực.
Điều chắc chắn là một dòng rạch sạch chảy qua giữa phố sẽ làm thay đổi đáng kể chất lượng sống ở phường Tân Ninh: mát hơn, đẹp hơn, có chỗ đi dạo, ít mùi, ít muỗi.
Nạo vét rạch: cần nhưng không đủ
Nạo vét là cách nhanh nhất để làm rạch thông thoáng: hút, múc lớp bùn đáy, mở rộng lòng rạch, vớt rác, lục bình. Sau nạo vét, nước chảy tốt hơn, mùi giảm, thoát nước mùa mưa cải thiện. Vì vậy các đợt nạo vét thường được làm trước mùa mưa.
Nhưng nạo vét chỉ giải quyết phần đã tích tụ. Nếu nước thải và rác vẫn đổ vào như cũ, sau vài năm lớp bùn lại dày, mùi lại xuất hiện. Đó là lý do các chuyên gia đô thị luôn nhấn mạnh: phải chặn nguồn thải, tức là thu gom nước thải về nơi xử lý, và giảm rác từ bờ, thì kết quả nạo vét mới bền.
Trong thời gian nạo vét, người ven rạch có thể chịu mùi bùn, tiếng ồn, xe chở bùn ra vào. Đây là bất tiện tạm thời; chủ động đóng cửa, che chắn đồ đạc, và phản ánh nếu đơn vị thi công để bùn rơi vãi, chảy tràn ra đường.
Sức khoẻ khi sống gần rạch bẩn
Sống cạnh một đoạn rạch bẩn không có nghĩa là chắc chắn bị bệnh, nhưng có vài điều nên lưu ý. Muỗi sinh sản nhiều ở nước tù, lục bình, rác đọng; dùng màn, lưới chống muỗi, dọn nước đọng quanh nhà. Mùi hôi kéo dài gây khó chịu, có thể ảnh hưởng giấc ngủ; đóng cửa phía rạch vào giờ nắng gắt khi mùi nặng.
Những hộ có giếng khoan cũ gần rạch nên cẩn thận: nước giếng nông ở khu dân cư đông có thể bị ảnh hưởng bởi nước thải thấm xuống. Nếu còn dùng nước giếng cho sinh hoạt, nên xét nghiệm nước định kỳ tại cơ sở có chức năng, hoặc chuyển sang dùng nước máy khi có thể.
Không cho trẻ em xuống rạch tắm, chơi, vớt đồ; không dùng nước rạch để rửa rau, rửa chén. Người câu cá ở rạch nên cân nhắc việc ăn cá câu được ở đoạn nước bẩn.
Khi có triệu chứng bất thường kéo dài như tiêu chảy, sốt, nổi mẩn sau khi tiếp xúc với nước rạch, nên đến cơ sở y tế khám, kể rõ việc tiếp xúc để bác sĩ có thông tin.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao rạch Tây Ninh có mùi vào mùa khô?
Mùa khô dòng chảy yếu, có đoạn nước tù, trời nắng nóng làm bùn và chất hữu cơ ở đáy rạch phân huỷ mạnh, sinh mùi. Nước thải sinh hoạt tiếp tục đổ vào trong khi nước không được thay nhiều, nên mùi rõ hơn mùa mưa.
Thấy người đổ rác xuống rạch thì báo ai?
Bạn có thể nhắc nhở trực tiếp nếu thấy phù hợp, hoặc phản ánh với tổ trưởng khu phố, bộ phận tiếp nhận phản ánh của phường. Nếu có kênh phản ánh trực tuyến của tỉnh, có thể gửi kèm hình ảnh, thời gian, địa điểm.
Lục bình trên rạch có hại không?
Lục bình lọc được một phần chất dinh dưỡng trong nước, nhưng khi phát triển quá mức sẽ phủ kín mặt rạch, cản dòng, cản thoát nước, và thối rữa khi chết. Ở rạch đô thị, lục bình cần được vớt định kỳ, nhất là trước mùa mưa.
Có nên câu cá ở rạch Tây Ninh không?
Câu cá giải trí ở đoạn rạch sạch không có gì sai, nhưng ở đoạn nước bẩn, có mùi, nên cân nhắc việc ăn cá câu được. Không để trẻ em xuống rạch và luôn chú ý an toàn ở bờ dốc, trơn.
Đổ dầu ăn thừa xuống bồn rửa có sao không?
Có. Dầu mỡ nguội đi sẽ đóng cục trong đường ống, cống, gây tắc và làm bẩn rạch. Nên gom dầu mỡ thừa vào chai, bỏ chung với rác sinh hoạt. Hộ kinh doanh ăn uống nên lắp bẫy mỡ trước khi xả nước ra cống.
