Công giáo là một trong những cộng đồng tín ngưỡng có mặt lâu đời ở Tây Ninh, hiện diện qua các giáo xứ, nhà thờ ở khu trung tâm và nông thôn trong tỉnh; về tổ chức của Giáo hội, các giáo xứ ở Tây Ninh cũ thuộc giáo phận Phú Cường. Với người dân phố trung tâm, dấu ấn dễ thấy nhất là tiếng chuông nhà thờ, các thánh lễ cuối tuần, và mùa Giáng sinh khi hang đá, đèn sao sáng rực quanh các nhà thờ.
Bài này tả đời sống giáo xứ như một nét văn hoá trong bức tranh đa tín ngưỡng của Tây Ninh, giúp người mới đến, khách và người không theo Công giáo hiểu điều mình thấy. Bài không bàn giáo lý, không nêu số giáo dân, không giới thiệu nhà thờ cụ thể khi không chắc vị trí trong phường.
Giáo xứ: đơn vị sinh hoạt của cộng đồng Công giáo
Người Công giáo sinh hoạt theo giáo xứ, mỗi giáo xứ có nhà thờ, linh mục phụ trách và các hội đoàn. Giáo xứ không chỉ là nơi dự thánh lễ mà còn là một cộng đồng gắn bó: dạy giáo lý cho thiếu nhi, tổ chức ca đoàn, các hội đoàn của người lớn, giúp đỡ nhau khi có việc cưới hỏi, tang chế, hoạt động từ thiện.
Ở Tây Ninh, các giáo xứ có mặt cả ở khu đô thị lẫn nông thôn. Ở khu trung tâm, nhà thờ thường nằm giữa nhà phố, có sân trước, tháp chuông nhìn thấy từ xa. Ở nông thôn, có những họ đạo nhỏ với nhà thờ đơn sơ hơn, là nơi tụ họp của một xóm đạo. Nhiều giáo xứ được hình thành từ các đợt di dân, mang theo nếp sinh hoạt của quê cũ.
Với người không theo Công giáo sống gần nhà thờ, giáo xứ hiện ra qua những nhịp quen: tiếng chuông sáng sớm và chiều tối, dòng xe đông vào giờ lễ cuối tuần, tiếng hát ca đoàn vọng ra, những buổi sinh hoạt thiếu nhi trên sân nhà thờ.
Kiến trúc nhà thờ ở Tây Ninh đa dạng theo thời kỳ xây dựng: có nhà thờ mang dáng dấp kiến trúc phương Tây với tháp nhọn, cửa vòm; có nhà thờ xây sau này với đường nét đơn giản, vật liệu hiện đại; có nơi kết hợp mái ngói, hoa văn Á Đông. Với người thích kiến trúc, đi ngang một nhà thờ lúc chiều muộn, khi nắng chiếu lên tháp chuông, là một khoảnh khắc đẹp của phố.
Nhịp tuần, nhịp năm của một giáo xứ
Thánh lễ hằng ngày và cuối tuần. Nhiều giáo xứ có thánh lễ sáng sớm hoặc chiều tối mỗi ngày, đông nhất vào chiều thứ Bảy và Chủ nhật. Giờ lễ khác nhau từng nơi; đường quanh nhà thờ thường đông xe trước và sau giờ lễ.
Mùa Vọng và Giáng sinh. Khoảng bốn tuần trước Giáng sinh là mùa chuẩn bị, giáo xứ trang trí, tập văn nghệ, dựng hang đá. Đêm 24 tháng 12 là cao điểm.
Mùa Chay và Phục sinh. Mùa Chay kéo dài khoảng bốn mươi ngày trước lễ Phục sinh, rơi vào cuối tháng Ba hoặc tháng Tư dương lịch tuỳ năm. Tuần Thánh và lễ Phục sinh là những ngày lễ quan trọng nhất trong năm của người Công giáo.
Tháng Hoa và tháng Mân Côi. Tháng Năm và tháng Mười dương lịch, nhiều giáo xứ có những sinh hoạt riêng như dâng hoa, đọc kinh chung, thường diễn ra vào buổi chiều tối.
Lễ quan thầy của giáo xứ. Mỗi giáo xứ có một ngày lễ riêng trong năm, thường tổ chức trang trọng, có văn nghệ, mời giáo dân các xứ lân cận.
Mùa Giáng sinh: khi cả phố đi xem hang đá
Ở Tây Ninh, như nhiều nơi khác ở Nam Bộ, Giáng sinh đã trở thành dịp vui chung của cả phố. Từ đầu tháng Mười Hai, các nhà thờ treo đèn sao, giăng đèn nhấp nháy, dựng hang đá trên sân. Có giáo xứ làm hang đá công phu, mỗi năm một kiểu, thu hút người đi xem.
Buổi tối những ngày trước Giáng sinh và đêm 24, các gia đình, kể cả không theo Công giáo, chở con đi xem hang đá, chụp ảnh với đèn trang trí, mua bóng bay, kẹo ở các xe hàng rong tụ quanh nhà thờ. Thanh niên hẹn nhau đi chơi đêm Noel. Đường quanh nhà thờ đông xe từ chập tối đến khuya.
Những năm gần đây, việc trang trí Giáng sinh lan ra ngoài nhà thờ: cửa hàng, quán cà phê, trung tâm mua sắm trong phố cũng treo đèn, dựng cây thông. Với giới trẻ, tháng Mười Hai trở thành mùa chụp ảnh, hẹn hò, tụ tập bạn bè, dù không phải ai cũng biết ý nghĩa gốc của ngày lễ.
Người đi xem nên nhớ: trong giờ thánh lễ, giữ trật tự, không đứng chắn cổng, không ồn ào gần khu vực đang hành lễ, gửi xe đúng nơi quy định. Chụp ảnh hang đá, đèn trang trí thường được chào đón, nhưng tránh chụp cận người đang cầu nguyện.
Nhà thờ, chùa, thánh thất: phân biệt nhanh khi đi ngang phố
Người mới đến Tây Ninh đôi khi lúng túng khi thấy nhiều kiểu công trình thờ tự trên cùng con phố. Bảng giúp nhận ra nhanh từ bên ngoài:
| Công trình | Dấu hiệu kiến trúc dễ thấy | Giờ đông người |
|---|---|---|
| Nhà thờ Công giáo | Tháp chuông cao, cây thánh giá trên đỉnh, cửa vòm, sân trước có tượng | Giờ lễ sáng sớm, chiều tối, cuối tuần |
| Chùa của người Kinh | Cổng tam quan, mái cong lợp ngói, tượng Phật, lư hương lớn ở sân | Rằm, mùng một, lễ lớn |
| Chùa Khmer | Mái nhiều tầng đầu nhọn, màu vàng đỏ, sân rộng | Lễ hội Khmer, ngày lễ của chùa |
| Thánh thất Cao Đài | Hai tháp ở mặt tiền, mái nhiều tầng, màu sắc tươi | Các giờ cúng trong ngày, rằm, lễ lớn |
| Nhà thờ Tin Lành | Thường đơn giản, có thánh giá, ít tượng | Sáng Chủ nhật |
Sự đan xen của những công trình này là nét rất riêng của phố Tây Ninh. Phần lớn đều cho người ngoài tham quan từ bên ngoài; vào bên trong thì hỏi người trông coi và giữ phép lịch sự chung.
Giáo xứ và những việc chung của cộng đồng
Ngoài sinh hoạt tôn giáo, nhiều giáo xứ ở Tây Ninh có hoạt động xã hội như các cộng đồng tín ngưỡng khác: thăm hỏi người già neo đơn, người bệnh, hỗ trợ học sinh nghèo, nấu cơm cho bệnh nhân, quyên góp khi có thiên tai. Những việc này thường do các hội đoàn của giáo xứ đảm nhận, có khi phối hợp với chính quyền địa phương và các tổ chức khác.
Mùa Giáng sinh, Tết, nhiều giáo xứ tổ chức tặng quà cho các gia đình khó khăn, không phân biệt tín ngưỡng. Thiếu nhi trong giáo xứ được dạy giáo lý, hát, múa, sinh hoạt nhóm, nhiều em gắn bó với nhóm bạn ở giáo xứ suốt tuổi thơ.
Đối với người sống ở trung tâm, giáo xứ là một trong nhiều mạng lưới cộng đồng bên cạnh chùa, thánh thất, khu phố, hội đồng hương. Những mạng lưới đó góp phần làm cho đời sống phố tỉnh có tính gắn kết, người gặp khó khăn có nơi để tìm đến.
Người Công giáo trong đời sống phố trung tâm
Trong đời sống hằng ngày ở phường Tân Ninh, người Công giáo làm đủ nghề như mọi cư dân khác: buôn bán, công chức, giáo viên, y tế, công nhân, nông dân ở các xã quanh. Nét riêng thường thấy là sinh hoạt cộng đồng gắn với giáo xứ: hội đoàn, ca đoàn, nhóm thiện nguyện, lớp giáo lý cho trẻ. Nhiều gia đình có thói quen đọc kinh tối chung trong nhà.
Đám cưới, đám tang của gia đình Công giáo có nghi thức riêng tại nhà thờ. Người được mời nên tìm hiểu đôi chút: ví dụ trong thánh lễ cưới, khách ngồi trật tự, không đi lại ồn ào; trong tang lễ, khách viếng có thể không thắp nhang như nếp quen của nhiều gia đình khác mà cầu nguyện, đặt hoa. Hỏi người quen trong gia đình là cách đơn giản nhất.
Giữa các cộng đồng tín ngưỡng ở Tây Ninh, sự qua lại trong những dịp vui buồn là chuyện bình thường. Hàng xóm không cùng đạo vẫn đến chung vui đám cưới, đến viếng đám tang, chúc mừng Giáng sinh, chúc Tết. Đó là nếp ứng xử quen của phố tỉnh Nam Bộ.
Nhiều gia đình ở Tây Ninh còn có thành viên theo những tín ngưỡng khác nhau, do kết hôn hoặc do lựa chọn riêng. Trong những gia đình đó, ngày Tết vẫn sum họp, ngày giỗ vẫn có mặt, mỗi người giữ nếp của mình và tôn trọng nếp của người kia. Đó là chuyện bình thường trong một vùng đất đa tín ngưỡng.
Khi ghé một nhà thờ ở Tây Ninh
Dù bạn đến để tham quan kiến trúc, xem hang đá hay dự một thánh lễ, vài điều sau giúp bạn cư xử tự nhiên, đúng mực:
- Ăn mặc kín đáo, không mặc đồ quá ngắn, áo hở vai khi vào trong nhà thờ.
- Tắt chuông điện thoại, nói nhỏ, không đi lại lung tung trong giờ lễ.
- Nếu dự thánh lễ mà không theo Công giáo, cứ ngồi yên lặng ở hàng ghế sau, đứng ngồi theo mọi người là đủ.
- Không chụp ảnh trong giờ lễ nếu không được phép; chụp kiến trúc vào lúc không có lễ.
- Gửi xe đúng chỗ hướng dẫn, không đậu chắn cổng nhà thờ, nhất là giờ lễ đông.
- Muốn tìm hiểu thêm, hỏi văn phòng giáo xứ hoặc người quen là giáo dân.
Phần lớn các giáo xứ đón khách tham quan với thái độ cởi mở, miễn là khách tôn trọng không gian và giờ giấc sinh hoạt của cộng đồng.
Với trẻ em đi cùng, nên nhắc trước khi vào: không chạy nhảy trong nhà thờ, không leo lên khu vực hang đá, không chạm vào tượng. Trẻ thường rất thích đèn trang trí và hang đá, một buổi tối đi xem có chuẩn bị sẽ trở thành kỷ niệm đẹp của cả gia đình.
Câu hỏi thường gặp
Tây Ninh thuộc giáo phận Công giáo nào?
Về tổ chức của Giáo hội Công giáo, các giáo xứ ở Tây Ninh cũ thuộc giáo phận Phú Cường. Phần Long An cũ, nay cùng thuộc tỉnh Tây Ninh mới, có tổ chức giáo phận riêng; ranh giới giáo phận không thay đổi theo việc hợp nhất tỉnh.
Giáng sinh ở trung tâm Tây Ninh có gì?
Các nhà thờ trang trí đèn sao, dựng hang đá, có thánh lễ đêm 24 tháng 12. Nhiều gia đình, kể cả không theo Công giáo, đi xem hang đá vào buổi tối. Đường quanh nhà thờ đông xe từ chập tối, nên đi sớm và gửi xe đúng chỗ.
Người không theo Công giáo có vào nhà thờ được không?
Được, phần lớn nhà thờ đón khách tham quan và dự lễ. Bạn ăn mặc kín đáo, giữ yên lặng, ngồi ở hàng ghế sau nếu dự lễ, đứng ngồi theo mọi người, và không chụp ảnh trong giờ lễ khi chưa được phép.
Đi viếng đám tang gia đình Công giáo cần chú ý gì?
Nghi thức có thể khác nếp quen của nhiều gia đình: khách thường cầu nguyện, đặt hoa, chia buồn với gia đình; có nhà vẫn đặt nhang, có nhà không. Quan sát và làm theo hướng dẫn của gia đình, hoặc hỏi người quen trước khi đến.
Lễ Phục sinh ở Tây Ninh diễn ra khi nào?
Lễ Phục sinh không cố định ngày, thường rơi vào cuối tháng Ba hoặc tháng Tư dương lịch tuỳ năm. Trước đó là Tuần Thánh với nhiều nghi thức ở các giáo xứ. Muốn biết giờ lễ, hỏi văn phòng giáo xứ hoặc giáo dân quen.
