Phong tục gia đình ở Tây Ninh mang nét chung của Nam Bộ: cưới hỏi có đám hỏi rồi đám cưới, thường dựng rạp trước nhà và đãi tiệc; giỗ ông bà có ngày cúng tiên thường trước ngày chánh giỗ; tang lễ kéo dài vài ngày ở nhà rồi đưa tang, sau đó cúng thất, cúng trăm ngày; Tết có lễ rước ông bà chiều Ba Mươi và đưa ông bà sau mấy ngày đầu năm.
Điểm riêng của Tây Ninh là nhiều gia đình theo các tín ngưỡng khác nhau, Cao Đài, Phật giáo, Công giáo hay tín ngưỡng dân gian, nên cùng một việc có thể làm theo nhiều nghi thức. Bài này không hướng dẫn nghi lễ chi tiết cho từng tín ngưỡng, mà giúp người mới đến, người làm dâu rể từ nơi khác, và người được mời dự hiểu những nét chung để cư xử đúng mực. Phong tục mỗi gia đình mỗi khác, hỏi người trong nhà luôn là cách chắc nhất.
Cưới hỏi: từ đám hỏi đến tiệc cưới dưới rạp
Trình tự cưới hỏi phổ biến ở Tây Ninh gồm vài bước: nhà trai đến nhà gái thưa chuyện, có nơi gọi là đám nói hay dạm ngõ; sau đó là đám hỏi, nhà trai mang mâm quả sang nhà gái, hai họ gặp nhau, định ngày cưới; cuối cùng là đám cưới với lễ rước dâu và tiệc đãi. Nhiều gia đình hiện nay gộp đám hỏi và đám cưới gần nhau, hoặc làm đơn giản hơn tuỳ hoàn cảnh.
Mâm quả thường gồm trầu cau, rượu, trà, bánh, trái cây, có nhà thêm heo quay, nữ trang cho cô dâu. Số mâm, món trong mâm do hai họ thống nhất. Trong lễ, có nghi thức cúng gia tiên hai bên, nhiều nhà giữ lễ thắp đèn cầy, hay lễ lên đèn, do đại diện hai họ hoặc cô dâu chú rể cùng thắp trước bàn thờ.
Ở phố trung tâm, tiệc cưới có thể tổ chức tại nhà hàng, trung tâm tiệc cưới, hoặc dựng rạp ngay trước nhà như nếp cũ. Rạp cưới che kín một đoạn hẻm, bàn tròn trải khăn, nhạc sống hoặc loa, khách đến bằng xe máy. Gia đình theo Công giáo thường có thánh lễ hôn phối ở nhà thờ; gia đình Cao Đài, Phật giáo có thể có nghi thức tại thánh thất, chùa.
Đi đám cưới ở Tây Ninh: những điều nên biết
Thiệp mời và giờ giấc. Thiệp ghi giờ đón khách; tiệc ở rạp nhà thường bắt đầu muộn hơn giờ ghi một chút, tiệc nhà hàng đúng giờ hơn. Đến quá trễ khi tiệc đã gần tàn là điều nên tránh.
Tiền mừng. Phần lớn khách mừng bằng phong bì bỏ vào thùng hoặc trao tận tay cô dâu chú rể. Mức mừng tuỳ quan hệ và hoàn cảnh; nếu không chắc, hỏi người quen cùng đi. Bài không đưa con số cụ thể.
Trang phục. Lịch sự, gọn gàng; tránh mặc toàn trắng hoặc toàn đen ở một số gia đình giữ nếp cũ. Đám cưới ngoài trời mùa nắng nên chọn vải mát.
Mâm chay. Ở Tây Ninh, nhiều đám cưới có bàn chay riêng cho khách ăn chay, nhất là khi gia đình hoặc họ hàng theo Cao Đài, Phật giáo. Nếu bạn ăn chay, có thể báo trước với gia chủ.
Đã uống rượu bia thì không lái xe. Tiệc cưới ở Nam Bộ thường có bia rượu, có mời uống. Từ chối nhẹ nhàng nếu bạn lái xe, hoặc nhờ người chở về.
Đám giỗ: cúng tiên thường và chánh giỗ
Giỗ ông bà, cha mẹ là dịp quan trọng trong năm của gia đình Nam Bộ. Nhiều nhà ở Tây Ninh giữ nếp cúng tiên thường vào ngày trước ngày mất, rồi cúng chánh giỗ đúng ngày. Có gia đình làm lớn ở ngày tiên thường, mời họ hàng, hàng xóm; có gia đình làm lớn ở ngày chánh giỗ. Ngày giỗ tính theo âm lịch.
Mâm cúng giỗ thường có những món quen của gia đình, món người đã mất ưa thích, bên cạnh các món truyền thống Nam Bộ như canh khổ qua, thịt kho, gỏi, chả giò, xôi chè. Nhà theo nếp chay thì cúng mâm chay. Sau khi cúng, con cháu, họ hàng, hàng xóm cùng ăn, trò chuyện, ôn chuyện cũ. Đám giỗ vì thế cũng là dịp gặp mặt của cả dòng họ.
Người được mời dự giỗ thường mang theo một món quà nhỏ như trái cây, bánh, nhang đèn, hoặc phong bì tuỳ quan hệ. Đến nơi, thắp một nén nhang trước bàn thờ nếu gia đình có nếp thắp nhang, chào hỏi người lớn trong nhà. Với gia đình Công giáo, nếp tưởng nhớ người đã mất có thể là một thánh lễ, kinh nguyện; hỏi trước để cư xử cho phải.
Một nét đẹp của đám giỗ Nam Bộ là con cháu đi xa cố gắng về, nếu không về được thì gửi quà, gọi điện, có khi mâm cúng được truyền hình qua điện thoại để người ở xa cùng thắp nhang. Những thay đổi nhỏ như vậy cho thấy phong tục vẫn sống, chỉ là theo cách mới.
Đám tang: những ngày ở nhà và nghi thức sau tang
Khi trong nhà có người mất, gia đình ở Tây Ninh thường để linh cữu tại nhà vài ngày để họ hàng, bạn bè, hàng xóm đến viếng. Rạp tang được dựng trước nhà, con cháu để tang theo nếp gia đình. Tuỳ tín ngưỡng, sẽ có sư thầy tụng kinh, đoàn của thánh thất Cao Đài lo nghi lễ, hoặc nghi thức tại nhà thờ đối với gia đình Công giáo. Nhiều nhà có nhạc tang trong những ngày này.
Ngày đưa tang, đoàn xe đưa linh cữu ra nghĩa trang hoặc nơi hoả táng. Ở phố trung tâm, đoàn tang đi chậm qua đường; người đi đường thường nhường, giảm tốc, không bóp còi. Sau tang lễ, nhiều gia đình cúng thất mỗi bảy ngày đến bốn mươi chín ngày, rồi cúng trăm ngày, giỗ đầu, giỗ hết; cách làm khác nhau theo tín ngưỡng và nếp nhà.
Hàng xóm, đồng nghiệp đến viếng nên ăn mặc tối màu, kín đáo, đến vào giờ phù hợp, không ở quá lâu nếu không thân. Thắp nhang hoặc đặt hoa, chia buồn ngắn gọn với gia đình. Phong bì phúng điếu là nếp phổ biến; nếu gia đình có thông báo không nhận phúng điếu thì tôn trọng ý gia đình.
Tết trong nhà: các mốc cúng lễ phổ biến
Tết Nguyên đán là dịp nhiều nghi lễ gia đình nhất trong năm. Bảng dưới tổng hợp các mốc phổ biến ở Nam Bộ, gia đình ở Tây Ninh làm theo nếp riêng và theo tín ngưỡng:
| Thời điểm | Nghi lễ | Ý nghĩa thường được hiểu | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| 23 tháng Chạp | Cúng đưa ông Táo | Tiễn ông Táo, bắt đầu dọn nhà đón Tết | Nhiều nhà lau dọn bàn thờ sau ngày này |
| Những ngày cuối tháng Chạp | Tảo mộ, dọn dẹp, chưng hoa | Nhớ ông bà, chuẩn bị nhà cửa | Con cháu đi xa thường về trước Tết |
| Chiều Ba Mươi | Cúng rước ông bà | Mời ông bà về ăn Tết cùng con cháu | Mâm cúng có bánh tét, thịt kho, dưa giá |
| Giao thừa | Cúng giao thừa | Đón năm mới | Thường cúng ngoài sân hoặc trước cửa |
| Mùng một | Chúc Tết, lì xì, đi lễ | Mở đầu năm mới | Nhiều nhà chọn người xông đất |
| Mùng ba hoặc mùng bốn | Cúng đưa ông bà | Tiễn ông bà sau Tết | Ngày cụ thể tuỳ gia đình |
Gia đình theo Cao Đài, Công giáo, Phật giáo có thể thêm hoặc thay một số nghi lễ theo đạo của mình, ví dụ đi lễ đầu năm ở thánh thất, nhà thờ, chùa. Người làm dâu, làm rể từ nơi khác nên hỏi cha mẹ chồng, cha mẹ vợ về nếp nhà trước Tết để chuẩn bị.
Đám tiệc ở phố và ở quê: khác nhau ra sao
Cùng là người Tây Ninh, đám tiệc ở phố trung tâm và ở các xã quanh vùng có nhiều khác biệt. Ở phố, nhà hẹp, hẻm nhỏ, nên tiệc cưới hay đãi ở nhà hàng, rạp dựng gọn trong hẻm, khách mời nhiều là đồng nghiệp, bạn bè. Ở quê, nhà có sân rộng, rạp dựng lớn, tiệc kéo dài cả ngày, cả xóm đến phụ nấu nướng, khách chủ yếu là họ hàng, làng xóm.
Đám giỗ ở quê thường đông hơn, cả dòng họ tề tựu, con cháu từ phố và từ TP.HCM về. Nhiều gia đình ở trung tâm phường Tân Ninh có gốc ở các xã quanh, nên dịp giỗ lớn lại về quê, mang theo bánh trái mua ở chợ trung tâm. Ngược lại, người quê lên phố dự đám cưới con cháu thường đi thành đoàn, ở lại chơi một hai ngày.
Người mới đến được mời dự một đám tiệc ở quê nên chuẩn bị thời gian dư dả, đường xa, và sẵn lòng ngồi lại trò chuyện, ăn uống lâu hơn so với tiệc ở phố. Đó là dịp tốt để thấy đời sống nông thôn Tây Ninh, nơi những phong tục được giữ đậm hơn.
Làm dâu, làm rể ở Tây Ninh: hỏi trước để khỏi lúng túng
Người từ nơi khác về làm dâu, làm rể ở Tây Ninh thường lúng túng nhất ở những dịp giỗ, Tết, vì mỗi nhà một nếp: có nhà cúng mặn, có nhà cúng chay; có nhà làm lớn ngày tiên thường, có nhà làm lớn ngày chánh giỗ; có nhà đi lễ thánh thất, có nhà đi chùa, đi nhà thờ. Không có cách đúng chung cho cả vùng.
Cách hiệu quả nhất là hỏi thẳng và hỏi sớm. Hỏi mẹ chồng, mẹ vợ về ngày giỗ trong năm, những món nhà hay cúng, kiêng cữ gì, ai là người lo việc gì. Người Tây Ninh nói thẳng, nên câu trả lời thường rõ ràng, và việc bạn chủ động hỏi được đánh giá là biết điều. Ghi chép lại ngày giỗ theo âm lịch để năm sau tự chuẩn bị.
Nếu bạn khác tín ngưỡng với gia đình bên kia, hãy trao đổi với vợ hoặc chồng trước về cách tham gia các nghi lễ cho phù hợp. Nhiều gia đình ở Tây Ninh đã quen với việc trong nhà có người khác đạo, và quan trọng nhất vẫn là có mặt, phụ giúp, tôn trọng nếp nhà.
Câu hỏi thường gặp
Cúng tiên thường là gì?
Đó là lễ cúng vào ngày trước ngày giỗ chính, phổ biến ở Nam Bộ, trong đó có Tây Ninh. Nhiều gia đình làm lớn ở ngày tiên thường, mời họ hàng, hàng xóm; ngày hôm sau cúng chánh giỗ đúng ngày mất theo âm lịch. Cách làm tuỳ nếp mỗi nhà.
Đi đám cưới ở Tây Ninh mừng bao nhiêu?
Không có mức chung, tuỳ quan hệ với gia đình, nơi tổ chức và hoàn cảnh của bạn. Phần lớn khách mừng bằng phong bì. Nếu không chắc, hỏi người quen cùng được mời để chọn mức phù hợp. Bài không đưa con số cụ thể.
Đám cưới ở Tây Ninh có bàn chay không?
Nhiều đám cưới có bàn chay riêng, nhất là khi gia đình hoặc họ hàng theo Cao Đài, Phật giáo, vì nếp ăn chay ở Tây Ninh khá phổ biến. Nếu bạn ăn chay, có thể báo trước với gia chủ để được sắp xếp.
Đi viếng đám tang ở Tây Ninh cần chú ý gì?
Ăn mặc tối màu, kín đáo, đến vào giờ phù hợp, thắp nhang hoặc đặt hoa tuỳ nếp gia đình, chia buồn ngắn gọn. Phong bì phúng điếu là nếp phổ biến; nếu gia đình thông báo không nhận thì tôn trọng ý gia đình.
Làm dâu ở Tây Ninh cần biết gì về giỗ Tết?
Mỗi nhà một nếp: cúng mặn hay chay, làm lớn ngày tiên thường hay chánh giỗ, đi lễ ở đâu. Hỏi cha mẹ chồng sớm về ngày giỗ, món cúng, kiêng cữ, ghi lại theo âm lịch, và chủ động phụ giúp là cách được quý nhất.
