Người Khmer ở Tây Ninh hôm nay sống chủ yếu ở các phum sóc nông thôn trong tỉnh, nhiều nơi gần biên giới, quây quần quanh ngôi chùa Khmer vừa là nơi sinh hoạt tôn giáo, vừa là trung tâm văn hoá, giáo dục của cộng đồng. Ở khu trung tâm phường Tân Ninh, người Khmer hiện diện như mọi cư dân khác: đi học, đi làm, buôn bán, và về phum sóc vào những dịp lễ Tết của dân tộc mình.
Phần lịch sử xa hơn về vùng đất và phum sóc xưa có ở danh mục lịch sử của trang. Bài này nói về đời sống hôm nay: chùa Khmer trông thế nào, ba dịp lễ lớn trong năm, nghề nghiệp, ngôn ngữ, và cách người ngoài cộng đồng tìm hiểu một cách tôn trọng. Bài tả văn hoá, không bàn giáo lý và không đưa số liệu dân số khi không chắc.
Người Khmer trong bức tranh dân cư Tây Ninh
Tây Ninh có nhiều dân tộc cùng sinh sống: người Kinh chiếm đa số, bên cạnh là người Khmer, người Hoa, người Chăm và một số dân tộc khác. Người Khmer là cộng đồng có mặt từ rất sớm trên vùng đất này, trước khi lưu dân người Việt đến khai phá. Ngày nay, cộng đồng Khmer ở Tây Ninh không đông bằng các tỉnh miền Tây như Sóc Trăng, Trà Vinh, nhưng vẫn giữ được những nét văn hoá rõ ràng.
Trong lịch sử vùng đất, nhiều địa danh ở Nam Bộ nói chung có gốc từ tiếng Khmer rồi được Việt hoá qua thời gian. Người Tây Ninh lớn tuổi đôi khi vẫn nhắc các tên gọi cũ của sông, rạch, xóm ấp theo cách gọi của người Khmer, dù trên giấy tờ đã dùng tên khác. Đây là chủ đề mà các nhà nghiên cứu địa danh học còn tiếp tục tìm hiểu.
Phần lớn người Khmer ở Tây Ninh sống ở nông thôn, làm ruộng, trồng mì, trồng mía, làm công ở các vườn cao su, nhà máy. Ở các khu dân cư Khmer, nhà cửa thường quây quần gần chùa, sinh hoạt cộng đồng gắn với chùa. Thế hệ trẻ đi học, đi làm ở trung tâm tỉnh, TP.HCM, các khu công nghiệp ngày càng nhiều, như mọi thanh niên nông thôn khác.
Ở trung tâm phường Tân Ninh, bạn có thể gặp người Khmer ở trường học, bệnh viện, cơ quan, chợ, mà không dễ nhận ra nếu không nghe họ nói tiếng mẹ đẻ. Sự hoà nhập đó là thực tế, nhưng không có nghĩa văn hoá Khmer đã phai: nó sống mạnh nhất ở phum sóc và trong những dịp lễ.
Ngôi chùa Khmer: trung tâm của phum sóc
Chùa Khmer ở Nam Bộ dễ nhận ra nhờ kiến trúc riêng: mái nhiều tầng, đầu mái cong vút nhọn, trang trí hình tượng chim thần, rắn thần, màu vàng, đỏ, cam rực rỡ; sân chùa rộng, nhiều cây thốt nốt, cây sao, có tháp đựng hài cốt, nhà hội (sala) cho sinh hoạt chung. Người Khmer theo Phật giáo Nam tông, khác với Phật giáo Bắc tông phổ biến ở người Kinh, và mỗi phum sóc thường có ngôi chùa của mình.
Chùa không chỉ là nơi hành lễ. Đó là nơi dạy chữ Khmer cho trẻ em, nơi tổ chức lễ hội, nơi họp bàn việc chung, nơi người già đến nghỉ ngơi, trò chuyện. Thanh niên Khmer theo truyền thống có thời gian vào chùa tu học một thời gian. Các nhà sư được cộng đồng kính trọng, tham gia vào nhiều việc của phum sóc.
Nếu bạn muốn ghé thăm một ngôi chùa Khmer trong tỉnh, nên đi cùng người quen trong cộng đồng hoặc hỏi người trong chùa trước. Ăn mặc kín đáo, cởi giày dép khi vào chánh điện, không chạm vào tượng, không chỉ chân về phía tượng hay nhà sư khi ngồi, và theo phép quen, phụ nữ không trao đồ trực tiếp vào tay nhà sư mà đặt lên khăn hoặc khay. Bài không nêu tên chùa cụ thể.
Ba dịp lễ lớn trong năm của người Khmer
Ba dịp dưới đây là những lễ quan trọng nhất trong năm, được giữ ở hầu hết cộng đồng Khmer Nam Bộ, trong đó có Tây Ninh. Ngày cụ thể từng năm theo lịch Khmer và thông báo của cộng đồng:
| Dịp | Thời gian | Ý nghĩa chính | Hoạt động thường thấy |
|---|---|---|---|
| Chôl Chnăm Thmây | Khoảng giữa tháng Tư dương lịch | Tết mừng năm mới | Lên chùa, đắp núi cát, tắm tượng, vui chơi dân gian, thăm hỏi |
| Sene Dolta | Khoảng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín âm lịch | Tưởng nhớ tổ tiên, ông bà | Gia đình sum họp, mang lễ vật lên chùa, cúng ở nhà |
| Ok Om Bok | Rằm tháng Mười âm lịch | Gắn với mùa vụ và mặt trăng | Cúng trăng, ăn cốm dẹp, ở nhiều nơi có đua ghe, thả đèn |
Ngoài ba dịp này còn lễ dâng y sau mùa an cư của các nhà sư và nhiều nghi lễ gắn với vòng đời như cưới hỏi, tang lễ. Mỗi dịp có những phần dành riêng cho cộng đồng; khách ngoài cộng đồng muốn tham dự nên hỏi trước.
Vào Tết Chôl Chnăm Thmây, nhiều người Khmer đi học, đi làm ở trung tâm và các tỉnh khác về quê. Một số cơ quan, doanh nghiệp có đông người lao động Khmer sắp xếp cho nghỉ để về đón Tết.
Những nét văn hoá dễ thấy
Ngôn ngữ và chữ viết. Người Khmer nói tiếng Khmer trong gia đình và cộng đồng, đồng thời nói tiếng Việt thông thạo. Chữ Khmer được dạy ở chùa và ở một số trường. Ở phum sóc, bạn sẽ nghe cả hai thứ tiếng xen nhau trong một câu chuyện.
Trang phục ngày lễ. Ngày thường người Khmer mặc như mọi người dân quanh vùng. Dịp lễ, phụ nữ mặc váy, áo truyền thống nhiều màu, nam mặc áo sơ mi trắng hoặc trang phục truyền thống, mang lễ vật lên chùa.
Nghệ thuật. Múa dân gian như múa Rom vong, nhạc cụ truyền thống, nghệ thuật sân khấu Dù kê, Rô băm là những loại hình gắn với văn hoá Khmer Nam Bộ, thường biểu diễn trong dịp lễ hội ở chùa.
Ẩm thực. Món ăn Khmer có những nét riêng như các món dùng mắm bò hóc (prahok), bún nước lèo, cốm dẹp mùa Ok Om Bok, bánh ngọt từ nếp và đường thốt nốt. Một số món đã quen thuộc với cả người Kinh ở Nam Bộ.
Người Khmer ở trung tâm: đi học, đi làm và giữ nếp nhà
Khu trung tâm tỉnh lỵ cũ, nay là phường Tân Ninh, có trường học, bệnh viện, cơ quan, doanh nghiệp, nên thu hút người trẻ từ khắp tỉnh, trong đó có thanh niên Khmer từ các phum sóc. Họ lên phố học trung học, cao đẳng, làm công chức, y tá, giáo viên, nhân viên bán hàng, công nhân, thuê trọ hoặc ở nhà người quen. Nhiều người cuối tuần lại về quê phụ gia đình.
Sống ở phố, nhiều gia đình Khmer vẫn giữ nếp nhà: nói tiếng Khmer với con cháu, đưa con về chùa ở quê học chữ dịp hè, về phum sóc đón Tết Chôl Chnăm Thmây và Sene Dolta. Một số học sinh, sinh viên Khmer tham gia các câu lạc bộ, nhóm văn nghệ dân tộc ở trường, biểu diễn múa, nhạc truyền thống trong các dịp lễ.
Đối với người làm việc cùng đồng nghiệp người Khmer, một cử chỉ nhỏ như hỏi thăm khi gần Tết Khmer, sắp xếp lịch để họ về quê, là điều được đánh giá rất cao. Những cử chỉ như vậy giúp nơi làm việc ở trung tâm trở thành chỗ mọi cộng đồng đều thấy mình được tôn trọng.
Người Khmer và người Kinh: sống cạnh nhau
Trên vùng đất Tây Ninh, người Khmer và người Kinh đã sống cạnh nhau qua nhiều thế hệ. Sự giao lưu thể hiện ở nhiều mặt: từ ngữ có gốc Khmer trong tiếng Nam Bộ, món ăn được hai bên cùng ưa, những gia đình có người Kinh và người Khmer, những phiên chợ nơi hai cộng đồng buôn bán với nhau. Ở vùng biên giới, quan hệ họ hàng, buôn bán qua lại với phía Campuchia cũng là một phần đời sống.
Như mọi cộng đồng thiểu số, người Khmer cũng đối mặt với những thay đổi lớn: người trẻ rời phum sóc đi làm xa, tiếng mẹ đẻ có nguy cơ mai một ở thế hệ lớn lên ở thành phố, đất canh tác chịu áp lực. Nhiều gia đình và nhà chùa nỗ lực giữ tiếng, giữ chữ, giữ lễ hội như một cách giữ bản sắc.
Người ngoài cộng đồng có thể góp một phần nhỏ bằng sự tôn trọng: không dùng những cách gọi miệt thị, không đùa cợt về ngôn ngữ, trang phục, phong tục; khi được mời dự lễ thì đến với thái độ học hỏi. Những định kiến về bất kỳ cộng đồng nào đều làm nghèo đi chính vùng đất mình đang sống.
Tìm hiểu văn hoá Khmer ở Tây Ninh một cách tôn trọng
Nếu bạn sống ở trung tâm và muốn tìm hiểu thêm về cộng đồng Khmer trong tỉnh, vài gợi ý sau giúp việc tìm hiểu tự nhiên và đúng mực:
- Làm quen với đồng nghiệp, bạn học người Khmer và hỏi họ về quê, về lễ Tết; đa số sẵn lòng kể.
- Đến thăm chùa Khmer cùng người trong cộng đồng, vào dịp lễ hoặc ngày thường đều được, nhưng hỏi trước.
- Xem các chương trình văn nghệ, lễ hội văn hoá Khmer do địa phương tổ chức khi có thông báo.
- Thử các món ăn Khmer ở chợ phum sóc hoặc trong dịp lễ, hỏi người bán cách ăn.
- Tìm đọc tài liệu về văn hoá Khmer Nam Bộ từ các nguồn nghiên cứu, bảo tàng, thư viện.
- Tránh chụp ảnh người, nhà sư, nghi lễ khi chưa xin phép; tránh đăng ảnh kèm lời bình luận thiếu hiểu biết.
Tìm hiểu văn hoá của người sống cạnh mình là một cách hiểu sâu hơn vùng đất Tây Ninh, nơi nhiều cộng đồng đã cùng nhau làm nên diện mạo hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Người Khmer ở Tây Ninh sống ở đâu?
Phần lớn sống ở các phum sóc nông thôn trong tỉnh, nhiều nơi gần biên giới, quây quần quanh ngôi chùa Khmer. Ở trung tâm phường Tân Ninh cũng có người Khmer đi học, đi làm, buôn bán, sống xen kẽ với các cộng đồng khác.
Tết của người Khmer vào thời gian nào?
Tết Chôl Chnăm Thmây thường rơi vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, kéo dài vài ngày. Người Khmer lên chùa, đắp núi cát, tắm tượng, vui chơi dân gian và thăm hỏi nhau. Ngày cụ thể theo lịch Khmer từng năm.
Chùa Khmer khác chùa của người Kinh thế nào?
Chùa Khmer theo Phật giáo Nam tông, kiến trúc mái nhiều tầng đầu mái nhọn, màu sắc rực rỡ, sân rộng có nhà hội và tháp. Chùa còn là trung tâm văn hoá, nơi dạy chữ Khmer và tổ chức lễ hội của cả phum sóc.
Khách ngoài cộng đồng có được dự lễ hội Khmer không?
Nhiều phần lễ hội mở cho khách, nhất là phần vui chơi, văn nghệ. Một số nghi lễ dành cho cộng đồng. Nên đi cùng người quen người Khmer hoặc hỏi trước nhà chùa, ăn mặc kín đáo và không chụp ảnh nghi lễ khi chưa xin phép.
Có nên hỏi đồng nghiệp người Khmer về văn hoá của họ không?
Có, nếu bạn hỏi với thái độ tôn trọng, muốn hiểu. Phần lớn người Khmer vui khi được kể về quê, lễ Tết, món ăn của mình. Tránh những câu hỏi mang định kiến, đùa cợt về ngôn ngữ, phong tục hay so sánh hơn kém giữa các dân tộc.
