Như hầu hết các phố chợ tỉnh lỵ ở Nam Bộ, phố chợ Tây Ninh có sự góp mặt của người Hoa từ khá sớm: họ mở tiệm buôn, tiệm thuốc bắc, tiệm vàng, lò bánh, đại lý hàng hoá quanh chợ, góp phần đưa hàng từ Sài Gòn lên và đưa nông sản của vùng đi. Ngày nay, phần đông người gốc Hoa ở trung tâm phường Tân Ninh là những thế hệ đã sinh ra và lớn lên tại đây, nói tiếng Việt như người địa phương, nhưng nhiều gia đình vẫn giữ những nét riêng trong buôn bán, ăn uống, thờ cúng.
Cộng đồng người Hoa ở Tây Ninh không lớn như ở Chợ Lớn hay các tỉnh miền Tây, và bài này không đưa số liệu, không nêu tên gia đình hay cửa hàng cụ thể. Mục đích là giúp người đọc nhận ra dấu ấn người Hoa trong phố chợ trung tâm, hiểu vì sao chúng có ở đó, và tìm hiểu một cách tôn trọng.
Vì sao phố chợ Nam Bộ thường có người Hoa
Từ nhiều thế kỷ trước, người Hoa từ các vùng Quảng Đông, Phúc Kiến, Triều Châu, Hải Nam và người Hẹ đã đến Nam Bộ sinh sống. Họ tụ lại ở các đô thị, bến sông, phố chợ, nơi buôn bán thuận tiện. Sài Gòn – Chợ Lớn trở thành trung tâm lớn nhất, từ đó mạng lưới buôn bán toả về các tỉnh lỵ, trong đó có Tây Ninh.
Ở mỗi phố chợ tỉnh, người Hoa thường giữ những khâu cần vốn và mối quan hệ rộng: buôn sỉ hàng tạp hoá, vải vóc, gạo, đồ khô; thu mua nông sản; mở tiệm thuốc bắc, tiệm vàng, lò bánh, tiệm ăn. Họ có mạng lưới đồng hương, họ hàng ở Chợ Lớn để lấy hàng, vay vốn, gửi con đi học. Nhờ vậy, phố chợ tỉnh lỵ được nối với thị trường lớn.
Tây Ninh, với vị trí trên đường từ Sài Gòn lên biên giới Campuchia và là trung tâm của một vùng nông nghiệp rộng, cũng có những gia đình người Hoa buôn bán quanh chợ qua nhiều thế hệ. Câu chuyện của họ là một phần câu chuyện hình thành phố chợ trung tâm, nay thuộc phường Tân Ninh.
Qua các biến động lịch sử của thế kỷ XX, cộng đồng người Hoa ở các tỉnh Nam Bộ có nhiều thay đổi về quy mô: có gia đình ở lại qua nhiều đời, có gia đình chuyển về Chợ Lớn hay đi nơi khác. Bài không đi vào chi tiết những giai đoạn đó, chỉ ghi nhận rằng dấu ấn của họ trong phố chợ vẫn còn đến hôm nay.
Dấu ấn người Hoa trong phố chợ hôm nay
Những tiệm buôn gia đình lâu năm. Quanh chợ trung tâm còn những tiệm buôn đồ khô, tạp hoá, vải, vàng bạc do một gia đình đứng bán qua hai, ba đời. Cách bày hàng ngăn nắp trên kệ gỗ cao, sổ sách ghi tay, cách giữ mối khách quen nhiều năm là những nét người ta hay gắn với kiểu buôn bán của các gia đình gốc Hoa, dù nay đã phổ biến ở mọi tiệm.
Tiệm thuốc bắc. Mùi thảo dược, những tủ gỗ nhiều ngăn nhỏ, cân tiểu ly là hình ảnh quen thuộc của tiệm thuốc bắc ở phố chợ Nam Bộ. Nhiều tiệm do gia đình gốc Hoa truyền nghề. Bài không bàn về hiệu quả chữa bệnh; dùng thuốc nên theo hướng dẫn của người có chuyên môn.
Lò bánh và tiệm ăn. Bánh bao, bánh pía, bánh trung thu, há cảo, hủ tiếu, mì, các món xào, món quay là những món có gốc từ ẩm thực người Hoa đã trở thành quen thuộc ở phố Tây Ninh. Mùa Trung thu, lò bánh trong phố bận rộn nhất năm.
Chữ và trang trí. Một số nhà phố cũ còn câu đối, hoành phi chữ Hán, bàn thờ Thổ Địa, Thần Tài đặt ở góc nhà buôn. Nhiều nét trong số đó nay đã được các gia đình Việt buôn bán cùng giữ, cho thấy sự giao thoa lâu đời.
Nếp nhà của các gia đình gốc Hoa
Trong nhiều gia đình gốc Hoa ở phố tỉnh Nam Bộ, nếp thờ cúng tổ tiên được giữ khá kỹ: bàn thờ gia tiên trang trọng, giỗ chạp đầy đủ, Tết Nguyên đán và rằm tháng Giêng là dịp quan trọng. Nhiều gia đình thờ Quan Công, Thiên Hậu, Thổ Địa, Thần Tài, những hình tượng quen thuộc trong tín ngưỡng dân gian của người Hoa ở Nam Bộ.
Rằm tháng Giêng, hay Tết Nguyên tiêu, ở các cộng đồng người Hoa đông thường có lễ hội lớn. Ở Tây Ninh, quy mô nhỏ hơn và chủ yếu diễn ra trong gia đình, trong nhóm đồng hương. Các gia đình gốc Hoa cũng ăn Tết Đoan ngọ, Trung thu với những món riêng như bánh ú, bánh trung thu.
Tiếng mẹ đẻ là phần mai một nhanh nhất. Thế hệ lớn tuổi có thể còn nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu hay tiếng Hẹ trong nhà; thế hệ trẻ phần lớn chỉ nói tiếng Việt, biết vài câu chào hỏi, vài cách xưng hô như "a pá", "a má" trong gia đình. Một số gia đình cho con học tiếng Hoa phổ thông như một ngoại ngữ.
Các dịp hiếu hỷ của gia đình gốc Hoa thường có những nét riêng: màu đỏ và chữ Hỷ trong đám cưới, mâm lễ có heo quay, một số kiêng cữ về màu sắc, con số. Ngày nay, nhiều gia đình kết hợp nếp cũ với nếp Việt, tuỳ theo hai họ thống nhất.
Món ăn gốc Hoa quen thuộc ở phố Tây Ninh
Nhiều món dưới đây đã trở thành món chung của người Nam Bộ, không còn được xem là "món người Hoa". Bảng chỉ nhằm giúp nhận ra nguồn gốc, không giới thiệu quán:
| Món | Thường ăn khi nào | Ghi chú |
|---|---|---|
| Hủ tiếu, mì | Bữa sáng, bữa tối | Có biến thể nước và khô, ăn kèm rau, giá |
| Há cảo, xíu mại, bánh bao | Bữa sáng, ăn vặt | Bán ở xe đẩy, tiệm điểm tâm |
| Bánh pía | Ăn chơi, làm quà | Nhân đậu, sầu riêng, trứng muối |
| Bánh trung thu | Rằm tháng Tám | Lò bánh trong phố làm theo mùa |
| Cơm chiên, các món xào | Bữa trưa, bữa tối | Phổ biến ở quán cơm phố |
| Chè, sâm bổ lượng | Giải nhiệt | Rất hợp với khí hậu nắng nóng Tây Ninh |
Sự lan toả của những món này là ví dụ rõ nhất về giao lưu văn hoá: món ăn đi từ bếp một cộng đồng sang bàn ăn cả vùng, được điều chỉnh theo khẩu vị địa phương. Phần ẩm thực Tây Ninh nói chung có ở danh mục ẩm thực và đặc sản của trang.
Ở chiều ngược lại, các gia đình gốc Hoa cũng ăn bánh tét, canh chua, cá kho, muối tôm như mọi gia đình Tây Ninh. Bàn ăn ngày Tết của một nhà gốc Hoa ở phố trung tâm hôm nay thường có cả món của hai nếp, đặt cạnh nhau rất tự nhiên.
Thế hệ trẻ gốc Hoa: từ tiệm buôn gia đình đến nghề mới
Nhiều tiệm buôn gia đình quanh chợ trung tâm từng được truyền từ cha sang con như một lẽ tự nhiên. Ngày nay, không ít con cháu chọn con đường khác: học đại học ở TP.HCM, làm kỹ sư, bác sĩ, kế toán, mở doanh nghiệp riêng, có người ra nước ngoài. Tiệm cũ có khi được cha mẹ giữ đến khi già, rồi cho thuê hoặc bán lại.
Cũng có những người trẻ quay về, đổi mới tiệm của gia đình: bán thêm qua mạng, giao hàng trong tỉnh, làm lại bao bì cho món bánh truyền thống, mở quán cà phê trong căn nhà phố cũ. Kinh nghiệm buôn bán, mối quan hệ với nguồn hàng ở TP.HCM mà gia đình tích luỹ nhiều đời là vốn quý cho họ.
Sự chuyển đổi này không riêng gì người gốc Hoa mà là câu chuyện chung của các gia đình buôn bán ở phố chợ tỉnh lỵ. Nó làm cho bộ mặt phố trung tâm thay đổi từng năm, trong khi những nét nếp cũ vẫn sống lặng lẽ trong nhiều căn nhà.
Hoà nhập và giữ nét riêng
Qua nhiều thế hệ, người gốc Hoa ở Tây Ninh đã hoà nhập sâu vào đời sống chung: học trường Việt, làm việc ở cơ quan, doanh nghiệp, kết hôn với người Kinh, theo nhiều tín ngưỡng khác nhau. Ở phố trung tâm, bạn khó phân biệt một gia đình gốc Hoa với hàng xóm nếu không được kể.
Song song, một số nét riêng được giữ như ký ức gia đình: bàn thờ tổ tiên với bài vị chữ Hán, món ăn của bà nội, nếp làm ăn cẩn thận, sổ sách rõ ràng, cách giữ chữ tín với khách. Có gia đình còn lưu giữ gia phả, giấy tờ cũ ghi quê gốc bên Trung Hoa từ nhiều đời trước.
Sự hoà nhập và giữ gìn song song đó là câu chuyện chung của người Hoa ở Nam Bộ, và cũng là một lớp làm nên sự đa dạng của phố thị Tây Ninh, bên cạnh người Kinh, người Khmer, người Chăm và những người từ khắp nơi đến.
Tìm hiểu dấu ấn người Hoa ở trung tâm một cách tôn trọng
Nếu bạn quan tâm đến lịch sử phố chợ và văn hoá người Hoa ở Tây Ninh, vài gợi ý sau giúp việc tìm hiểu tự nhiên, không làm phiền ai:
- Trò chuyện với chủ các tiệm buôn lâu năm quanh chợ khi họ rảnh, hỏi về lịch sử tiệm, nhiều người sẵn lòng kể.
- Quan sát nhà phố cũ, câu đối, hoành phi từ vỉa hè, không bước vào nhà khi chưa được mời.
- Thử các món gốc Hoa ở tiệm lâu năm, hỏi người bán về cách làm truyền thống.
- Tìm tư liệu về người Hoa ở Nam Bộ trong thư viện, bảo tàng, các nghiên cứu đã xuất bản.
- Tránh dùng những cách gọi, câu đùa mang định kiến về người Hoa, về chuyện làm ăn, tiền bạc.
- Nếu được mời dự giỗ, Tết của gia đình gốc Hoa, hỏi người quen về phép lịch sự trong nhà trước.
Mỗi gia đình gốc Hoa ở Tây Ninh có câu chuyện riêng về hành trình của tổ tiên. Lắng nghe những câu chuyện đó là cách hiểu phố chợ trung tâm sâu hơn bất kỳ bảng số liệu nào.
Nếu bạn là người gốc Hoa ở Tây Ninh đang muốn ghi lại lịch sử gia đình, hãy bắt đầu từ những người lớn tuổi nhất còn sống: hỏi tên quê gốc, năm tổ tiên đến, nghề đầu tiên, những lần chuyển nhà. Ghi âm, chụp ảnh giấy tờ, bài vị, rồi lưu thành nhiều bản. Những ghi chép như vậy càng để lâu càng khó tìm lại.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tây Ninh có cộng đồng người Hoa không?
Có, tuy không đông như Chợ Lớn hay các tỉnh miền Tây. Người gốc Hoa ở Tây Ninh tập trung nhiều ở khu phố chợ trung tâm, nay là phường Tân Ninh, và các thị trấn cũ, phần lớn làm buôn bán, dịch vụ, đã sinh sống qua nhiều thế hệ.
Người Hoa ở Tây Ninh có còn nói tiếng Hoa không?
Thế hệ lớn tuổi trong một số gia đình còn nói tiếng Quảng Đông, Triều Châu hay tiếng Hẹ. Thế hệ trẻ phần lớn chỉ nói tiếng Việt, giữ vài cách xưng hô trong nhà. Một số gia đình cho con học tiếng Hoa phổ thông như ngoại ngữ.
Món ăn nào ở Tây Ninh có gốc từ người Hoa?
Hủ tiếu, mì, há cảo, xíu mại, bánh bao, bánh pía, bánh trung thu, sâm bổ lượng và nhiều món xào là những món có gốc từ ẩm thực người Hoa, nay đã thành món chung của người Nam Bộ và rất phổ biến ở phố Tây Ninh.
Vì sao các tiệm buôn lâu năm quanh chợ hay có bàn thờ Thần Tài, Thổ Địa?
Thờ Thần Tài, Thổ Địa ở góc nhà buôn là nếp tín ngưỡng dân gian có ảnh hưởng từ người Hoa, nay đã phổ biến ở hầu hết cửa hàng Nam Bộ, cả của người Kinh. Đây là nếp văn hoá buôn bán, mỗi gia đình giữ theo cách riêng.
Tìm hiểu lịch sử người Hoa ở Tây Ninh ở đâu?
Bạn có thể tìm các nghiên cứu về người Hoa ở Nam Bộ trong thư viện, bảo tàng, và trò chuyện với các gia đình buôn bán lâu năm quanh chợ trung tâm. Một số gia đình còn giữ gia phả, giấy tờ cũ; hỏi một cách tôn trọng nếu muốn xem.
