Ở phố trung tâm Tây Ninh, đạo Cao Đài hiện diện chủ yếu qua những hình ảnh đời thường: người mặc áo dài trắng đi lễ buổi sáng và chiều tối, những thánh thất mái nhiều tầng sơn màu tươi trong khu dân cư, nếp ăn chay của nhiều gia đình, và những dịp lễ lớn khi các tuyến đường về Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ (nay phường Long Hoa) đông người.
Đạo Cao Đài khai đạo năm 1926 ở Nam Bộ và Tây Ninh là nơi đặt Tòa Thánh, nên dấu ấn của đạo trong đời sống địa phương rất rõ. Bài này tả những dấu ấn đó như một nét văn hoá vùng để người mới đến, khách và người đi xa hiểu điều mình thấy; bài không bàn giáo lý, không giải thích ý nghĩa nghi lễ. Hướng dẫn tham quan Tòa Thánh có ở danh mục điểm đến quanh vùng.
Áo dài trắng trên phố
Hình ảnh dễ nhận ra nhất là áo dài trắng. Tín đồ Cao Đài khi đi lễ thường mặc áo dài trắng, nam và nữ đều vậy; người có chức sắc trong đạo mặc trang phục có màu riêng vào những dịp nhất định. Ở Tây Ninh, gặp một nhóm người áo trắng chạy xe máy hoặc đi bộ trên phố vào sáng sớm, trưa hay chiều tối là chuyện thường ngày, nhất là trên những tuyến đường hướng về các thánh thất.
Với người địa phương, áo trắng là một phần cảnh phố như hàng me hay mái chợ. Người không theo đạo nhìn thấy cũng không ngạc nhiên, chỉ nhường đường hoặc chào hỏi nếu quen. Với khách lần đầu đến, đây là một trong những ấn tượng mạnh nhất về Tây Ninh, đặc biệt vào những dịp lễ lớn khi hàng nghìn người áo trắng đổ về Tòa Thánh.
Áo dài trắng của tín đồ thường may đơn giản, vải mát, hợp với khí hậu nắng nóng. Ở chợ và các tiệm may trong vùng, may áo dài trắng là việc quen thuộc, nhất là trước các dịp lễ lớn khi nhiều gia đình may áo mới. Trẻ em trong gia đình theo đạo có khi cũng được may áo trắng nhỏ để theo cha mẹ đi lễ.
Nếu bạn muốn chụp ảnh, nên chụp toàn cảnh từ xa, không chụp cận mặt người đang đi lễ khi chưa xin phép. Đó vừa là phép lịch sự, vừa là cách giữ hình ảnh đẹp của chính bạn trong mắt người địa phương.
Thánh thất trong khu dân cư
Bên cạnh Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ, đạo Cao Đài có các thánh thất, điện thờ ở nhiều nơi trong tỉnh và khắp Nam Bộ, là nơi sinh hoạt của tín đồ từng địa phương. Thánh thất thường dễ nhận ra nhờ kiến trúc riêng: mặt tiền có hai tháp hai bên, mái nhiều tầng, màu sắc tươi, nhiều chi tiết trang trí đắp nổi, cổng có tam quan. Nhiều thánh thất có sân rộng, cây xanh, hàng rào, cổng mở vào những giờ sinh hoạt.
Ở các xã quanh trung tâm, thánh thất thường là công trình lớn và nổi bật nhất của làng, nhìn thấy từ xa giữa ruộng mía, rẫy mì. Trong phố, chúng nằm lọt giữa nhà phố và cây xanh, đôi khi phải đi ngang mới nhận ra. Sự hiện diện dày đặc của các công trình này là một lý do Tây Ninh có một cảnh quan khác các tỉnh lân cận.
Kiến trúc thánh thất kết hợp nhiều yếu tố: dáng mái và tháp gợi nhớ kiến trúc phương Tây, các chi tiết rồng, sen, mây lại mang dáng dấp phương Đông. Với người thích kiến trúc, đây là một kiểu công trình rất riêng của Nam Bộ, khác với chùa hay nhà thờ. Nhìn từ bên ngoài, đặc biệt lúc sáng sớm hay chiều muộn khi nắng xiên, các mảng màu và đường nét hiện ra rõ nhất.
Bài không nêu tên hay vị trí thánh thất cụ thể trong phường Tân Ninh. Nếu bạn muốn ghé, hỏi người địa phương nơi gần nhất, và nên hỏi người trông coi về giờ được vào, quy định trang phục trước khi bước vào trong.
Nhịp ngày và nếp chay của gia đình Cao Đài
Giờ cúng trong ngày. Tín đồ Cao Đài có những giờ cúng cố định trong ngày, ở thánh thất hoặc tại bàn thờ trong nhà. Vì thế người áo trắng xuất hiện trên phố theo những khung giờ khá đều đặn, tạo nên một nhịp quen thuộc của phố Tây Ninh.
Bàn thờ trong nhà. Nhiều gia đình Cao Đài có bàn thờ đặt ở nơi trang trọng trong nhà, dễ nhận ra qua hình tượng riêng của đạo. Khách đến chơi nhà nên giữ ý tứ khi đi ngang khu thờ, không đặt đồ lên bàn thờ, không ngồi quay lưng sát bàn thờ.
Nếp ăn chay. Ăn chay theo kỳ trong tháng hoặc trường chay là nếp quen của nhiều gia đình Cao Đài. Đây là một trong những lý do Tây Ninh có nhiều quán chay, chợ có khu đồ chay, đám tiệc của nhiều nhà có mâm chay riêng.
Sinh hoạt cộng đồng. Thánh thất không chỉ là nơi hành lễ mà còn là nơi sinh hoạt cộng đồng: tổ chức các dịp lễ, giúp đỡ nhau khi có việc hiếu hỷ, hoạt động từ thiện. Nhiều đám tang của gia đình Cao Đài có đoàn của thánh thất đến lo việc nghi lễ.
Những dịp đông người liên quan đến Cao Đài và điều người ở trung tâm cần biết
Các dịp lễ lớn của đạo Cao Đài diễn ra chủ yếu ở Tòa Thánh, Hòa Thành cũ, nhưng ảnh hưởng đến nhịp đi lại, buôn bán ở trung tâm. Ngày cụ thể theo âm lịch từng năm; bảng dưới chỉ nêu những dịp người dân thường nhắc đến:
| Dịp | Thời gian thường nhắc đến | Ảnh hưởng tới trung tâm | Gợi ý |
|---|---|---|---|
| Đại lễ đầu năm | Tháng Giêng âm lịch | Khách đông, trùng mùa hội núi Bà | Đặt chỗ nghỉ sớm, tránh giờ đông |
| Đại lễ giữa tháng Tám âm lịch | Khoảng rằm tháng Tám | Tín đồ từ nhiều tỉnh về, đường về Tòa Thánh đông | Đi sớm, chọn đường vòng |
| Ngày rằm, mùng một | Hằng tháng | Quán chay đông, người áo trắng đi lễ nhiều | Ăn chay sớm, nhường đường đoàn lễ |
| Lễ của từng thánh thất | Theo lịch riêng từng nơi | Đông người cục bộ quanh thánh thất | Hỏi người trong xóm |
Lịch và quy mô các đại lễ do Tòa Thánh và các cơ quan liên quan thông báo mỗi năm. Nếu bạn định đi tham quan hay cần đi lại qua khu vực Hòa Thành cũ vào những dịp này, nên theo dõi thông tin chính thức và tình hình giao thông trước khi đi.
Mùa về Tòa Thánh: tín đồ từ nhiều tỉnh đi qua trung tâm
Tín đồ Cao Đài không chỉ ở Tây Ninh mà sống rải rác khắp Nam Bộ và một số nơi khác. Vào những dịp lễ lớn, nhiều người từ các tỉnh miền Tây, miền Đông, từ TP.HCM về Tòa Thánh, có đoàn đi bằng xe khách, có gia đình tự đi. Trên đường, nhiều đoàn ghé trung tâm Tây Ninh để nghỉ, ăn chay, mua đồ cần thiết, hoặc ở lại qua đêm nếu chỗ quanh Tòa Thánh đã kín.
Những dịp đó, phố trung tâm có thêm một sắc màu: áo trắng xuất hiện ở quán chay, ở chợ, ở bến xe, những đoàn người lớn tuổi đi chậm rãi, tay xách giỏ đồ. Người buôn bán ở trung tâm biết mùa này nên chuẩn bị thêm đồ chay, nước uống, chỗ nghỉ. Người dân địa phương quen với cảnh đó, chỉ đường, nhường chỗ, có nhà còn mời khách lạ ly nước.
Nếu bạn ở trung tâm vào những ngày này, hãy kiên nhẫn hơn một chút khi đi lại và ăn uống, đặt chỗ nghỉ sớm nếu có người thân đến chơi. Và nếu tò mò, đây là dịp tốt để thấy một phần văn hoá Tây Ninh mà ngày thường không rõ bằng.
Dấu ấn Cao Đài trong văn hoá Tây Ninh rộng hơn
Ảnh hưởng của đạo Cao Đài trong đời sống Tây Ninh không chỉ nằm ở thánh thất hay áo trắng. Nó hiện diện trong nếp ăn chay phổ biến, trong cách nhiều gia đình tổ chức đám cưới, đám tang, trong âm nhạc lễ, trong kiến trúc, và trong cách cả vùng được người ngoài nhìn nhận. Nhắc đến Tây Ninh, nhiều người nghĩ ngay đến Tòa Thánh và hình ảnh những đoàn người áo trắng.
Ở khu chợ và phố buôn bán Hòa Thành cũ, gần Tòa Thánh, có những nghề gắn với nhu cầu của tín đồ như may áo dài trắng, bán đồ thờ, đồ chay. Trung tâm phường Tân Ninh, vốn là phố chợ tỉnh lỵ, cũng có những sạp, những tiệm phục vụ nhu cầu này, dù không tập trung bằng.
Với người nghiên cứu văn hoá, Cao Đài ở Tây Ninh là một ví dụ về một tôn giáo hình thành ngay trên đất Nam Bộ và để lại dấu ấn rõ nét trong cảnh quan, nếp sống một vùng. Với người dân, đó đơn giản là một phần của quê hương, như núi Bà, như chợ, như hàng me trên phố.
Cư xử tôn trọng khi gặp các sinh hoạt Cao Đài
Người mới đến hay khách ghé qua chỉ cần nhớ vài điều đơn giản sau là đủ để không gây khó chịu cho ai:
- Nhường đường cho đoàn người đi lễ, không bóp còi, không chen ngang.
- Giữ yên lặng khi đi ngang thánh thất vào giờ lễ.
- Mặc kín đáo nếu muốn vào tham quan, hỏi người trông coi giờ vào và nơi được phép đến.
- Không chụp cận người đang hành lễ khi chưa xin phép; chụp kiến trúc từ bên ngoài.
- Khi được mời dự đám tiệc của gia đình Cao Đài, tôn trọng mâm chay, không mang đồ mặn vào khu thờ.
- Muốn tìm hiểu về đạo, hỏi người trong cộng đồng hoặc đọc tài liệu chính thức, tránh tranh luận.
Những điều này cũng là phép lịch sự chung với mọi cộng đồng tín ngưỡng ở Tây Ninh, từ chùa, nhà thờ đến thánh đường.
Điểm chung của chúng là sự tôn trọng: bạn không cần hiểu hết ý nghĩa nghi lễ của một cộng đồng mới có thể cư xử đúng mực với họ. Quan sát, giữ yên lặng và hỏi khi không chắc là đủ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao ở Tây Ninh nhiều người mặc áo dài trắng?
Đó thường là tín đồ đạo Cao Đài đi lễ. Tây Ninh là nơi đặt Tòa Thánh của đạo nên số người theo khá đông, và họ mặc áo dài trắng khi đi cúng ở thánh thất hoặc trong các dịp lễ. Đây là hình ảnh quen thuộc của phố Tây Ninh.
Đạo Cao Đài có từ khi nào?
Đạo Cao Đài khai đạo năm 1926 ở Nam Bộ. Tòa Thánh, công trình trung tâm của đạo, nằm ở Hòa Thành cũ, nay là phường Long Hoa, tỉnh Tây Ninh. Bài này chỉ tả đạo như một nét văn hoá vùng, không bàn giáo lý.
Người không theo đạo có vào thánh thất được không?
Nhiều thánh thất đón khách tham quan vào những giờ nhất định, nhưng quy định từng nơi khác nhau. Bạn nên hỏi người trông coi trước, mặc trang phục kín đáo, giữ yên lặng, và không vào khu vực hành lễ khi chưa được phép.
Dịp lễ lớn của Cao Đài có làm kẹt xe ở trung tâm Tây Ninh không?
Dịp đại lễ, đường về Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ rất đông, các trục từ trung tâm sang cũng có thể chậm. Trong lõi phường Tân Ninh thì ảnh hưởng ít hơn. Nên đi sớm, chọn đường vòng và theo dõi thông báo phân luồng nếu có.
Đi đám tiệc của gia đình Cao Đài cần chú ý gì?
Tôn trọng nếp chay nếu gia đình dọn mâm chay, giữ ý tứ ở khu thờ, ăn mặc lịch sự. Nếu không chắc về lễ nghi, hỏi người quen trong gia đình. Phần lớn gia chủ rất vui khi khách tỏ ra tôn trọng nếp nhà mình.
