Đờn ca tài tử, loại hình âm nhạc dân gian của Nam Bộ được UNESCO ghi danh là di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2013, vẫn sống ở Tây Ninh qua các câu lạc bộ ở phường xã, những buổi đờn ca trong đám tiệc, đám giỗ, ở hiên nhà, quán cà phê nhỏ. Ở trung tâm phường Tân Ninh, bạn có thể nghe đờn ca tài tử trong các chương trình văn nghệ, hội thi, hoặc tình cờ bắt gặp một nhóm bạn đờn hát với nhau buổi tối.
Bài này giúp người chưa quen hiểu đờn ca tài tử là gì, nghe những nhạc cụ nào, phân biệt với cải lương, và nếu muốn thì tìm đến đâu để nghe hoặc học. Bài không nêu tên câu lạc bộ, nghệ nhân cụ thể vì thông tin thay đổi; hỏi trung tâm văn hoá, nhà văn hoá phường là cách cập nhật nhất.
Đờn ca tài tử là gì
Đờn ca tài tử là lối chơi nhạc thính phòng dân gian của người Nam Bộ, hình thành từ cuối thế kỷ XIX trên nền nhạc lễ và nhạc cung đình Huế do lưu dân mang vào, hoà với dân ca và tâm tình của vùng đất mới. "Tài tử" ở đây hiểu là người chơi nhạc không chuyên, chơi vì yêu thích, sau giờ làm ruộng, làm vườn, buôn bán. Người ta đờn, ca cho nhau nghe trong những buổi gặp gỡ, đám tiệc, chứ không phải trên sân khấu lớn.
Một nhóm đờn ca tài tử thường có vài người đờn và một hoặc vài người ca. Họ chơi theo hệ thống bài bản truyền thống, trong đó có hai mươi bài tổ được xem là nền tảng, cùng nhiều bài khác. Người chơi thuộc khung bài, nhưng mỗi lần đờn có thể thêm thắt, "lèo" theo cảm hứng, nên mỗi buổi đờn ca là một lần khác.
Bài vọng cổ, phát triển từ bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu ra đời khoảng năm 1919, trở thành bài nổi tiếng và phổ biến nhất, được cả đờn ca tài tử lẫn cải lương sử dụng. Nhắc đến đờn ca tài tử, nhiều người nghĩ ngay đến câu vọng cổ.
Lối chơi này lan khắp các tỉnh Nam Bộ, mỗi vùng có những người chơi, những nhóm nổi tiếng riêng. Ở Tây Ninh, đờn ca tài tử gắn với đời sống của những người làm ruộng, làm rẫy, buôn bán ở chợ, những người tìm đến cây đờn sau một ngày làm việc dưới nắng.
Những nhạc cụ thường gặp trong đờn ca tài tử
Không phải nhóm nào cũng đủ các nhạc cụ dưới đây; nhóm nhỏ có khi chỉ có một cây đờn kìm và một người ca. Bảng giúp người mới nghe nhận ra từng tiếng đờn:
| Nhạc cụ | Cách chơi | Tiếng đờn | Vai trò |
|---|---|---|---|
| Đờn kìm (đàn nguyệt) | Gảy, hai dây, hộp đàn tròn | Ấm, trầm | Thường giữ nhịp, dẫn bài |
| Đờn tranh | Gảy, nhiều dây | Trong, ngân | Tô điểm giai điệu |
| Đờn cò (đàn nhị) | Kéo cung, hai dây | Mềm, gần giọng người | Đi theo giọng ca |
| Đờn bầu | Một dây, gảy và nhấn cần | Luyến láy, buồn | Tạo nét da diết |
| Đờn sến | Gảy, hai dây | Sáng, vui | Thêm màu sắc |
| Guitar phím lõm | Gảy, phím khoét sâu | Vang, nhấn nhá mạnh | Phổ biến trong thế kỷ XX |
| Song lang | Gõ bằng chân hoặc tay | Tiếng gõ gỗ | Giữ nhịp cho cả nhóm |
Guitar phím lõm là một sáng tạo đặc trưng của Nam Bộ: cây đàn guitar phương Tây được khoét lõm phím để có thể nhấn nhá như đàn dân tộc. Đây là ví dụ thú vị về cách người Nam Bộ tiếp nhận và biến đổi nhạc cụ.
Phân biệt đờn ca tài tử và cải lương
Không gian. Đờn ca tài tử là nhạc thính phòng, chơi ở hiên nhà, sân vườn, đám tiệc, người nghe ngồi gần. Cải lương là sân khấu kịch hát, có sân khấu, phông cảnh, diễn viên hoá trang.
Người chơi. Đờn ca tài tử vốn là của người chơi không chuyên, chơi vì yêu thích. Cải lương có đoàn hát, diễn viên chuyên nghiệp, dù cũng có nhiều đoàn nghiệp dư.
Nội dung. Đờn ca tài tử có thể chỉ đờn, hoặc ca một bài, một đoạn. Cải lương kể một câu chuyện dài, có nhân vật, có lời thoại, có tuồng tích.
Quan hệ. Cải lương ra đời sau và phát triển từ đờn ca tài tử, dùng chung nhiều bài bản, nhất là vọng cổ. Hai loại hình có quan hệ gần gũi, nhiều nghệ sĩ chơi cả hai.
Ở Tây Ninh hôm nay. Đoàn cải lương chuyên nghiệp ở các tỉnh không còn đông như những thập niên trước; người dân Tây Ninh xem cải lương chủ yếu qua truyền hình, mạng và các đợt lưu diễn. Đờn ca tài tử, nhờ quy mô nhỏ, vẫn sống trong các câu lạc bộ và đám tiệc gia đình.
Đờn ca tài tử trong đời sống Tây Ninh
Như ở hầu hết các tỉnh Nam Bộ, ở Tây Ninh có các câu lạc bộ đờn ca tài tử ở nhiều phường, xã, sinh hoạt định kỳ, tham gia hội thi, liên hoan do ngành văn hoá tổ chức. Thành viên phần lớn là người lớn tuổi, nhưng cũng có những người trẻ yêu thích, đi học đờn với các thầy trong vùng.
Đờn ca tài tử còn xuất hiện tự nhiên trong đời sống: đám giỗ có người đờn, người ca sau bữa cơm; đám cưới có tiết mục vọng cổ của chú bác trong họ; buổi tối ở một số quán cà phê nhỏ, vài người bạn mang đờn ra chơi với nhau. Những buổi như thế không có lịch, chỉ có thể tình cờ gặp hoặc được người quen rủ.
Ở trung tâm phường Tân Ninh, nơi có các thiết chế văn hoá của tỉnh lỵ cũ, đờn ca tài tử thường có mặt trong các chương trình văn nghệ dịp lễ, hội thi, chương trình của nhà văn hoá. Muốn biết lịch, bạn hỏi nhà văn hoá phường, trung tâm văn hoá của tỉnh hoặc theo dõi thông báo của địa phương.
Đờn ca tài tử cũng gắn với các dịp lễ của nhiều cộng đồng tín ngưỡng ở Tây Ninh: có những đám giỗ, đám cưới của gia đình Cao Đài, Phật giáo, Công giáo đều có tiết mục ca vọng cổ, vì đây là âm nhạc chung của người Nam Bộ, không thuộc riêng nếp nào. Điều đó làm cho đờn ca tài tử trở thành một sợi dây nối các cộng đồng trên vùng đất đa tín ngưỡng này.
Muốn học đờn hoặc học ca: bắt đầu thế nào
Đờn ca tài tử là loại hình học bằng cách nghe, chơi cùng và theo thầy. Nếu bạn ở trung tâm Tây Ninh và muốn thử, có thể đi theo các bước sau:
- Nghe thật nhiều: các bản thu đờn ca tài tử, vọng cổ của nghệ nhân, để quen tai với giai điệu và nhịp.
- Tìm đến một câu lạc bộ ở phường hoặc nhà văn hoá, xin dự một buổi sinh hoạt để xem cách mọi người chơi.
- Chọn một nhạc cụ hợp tay, nhiều người bắt đầu với đờn kìm hoặc guitar phím lõm; hoặc chọn học ca nếu thích hát.
- Theo một người thầy trong vùng; nhiều thầy dạy theo kiểu truyền khẩu, đờn mẫu cho trò đờn theo.
- Học thuộc khung các bài cơ bản trước, tập giữ nhịp với song lang.
- Tham gia chơi cùng nhóm thường xuyên; đờn ca tài tử tiến bộ nhanh nhất khi chơi với người khác.
Chi phí học, mua đờn tuỳ nơi, tuỳ thầy, bài không nêu. Điều quan trọng hơn là sự kiên nhẫn: nhiều người chơi giỏi kể rằng họ mất nhiều năm mới đờn "có hồn", và chính quá trình đó là niềm vui.
Người trẻ hôm nay còn có thêm lựa chọn học qua video của nghệ nhân trên mạng, rồi đến câu lạc bộ để chơi cùng và được chỉnh ngón. Kết hợp hai cách giúp học nhanh hơn, nhưng không thay được những buổi ngồi đờn cùng thầy và bạn.
Ngồi nghe một buổi đờn ca: nghe gì và cư xử ra sao
Với người lần đầu nghe, đờn ca tài tử có thể chậm và lạ tai. Mẹo đơn giản là đừng cố hiểu hết, hãy nghe theo từng lớp: trước hết nghe tiếng song lang giữ nhịp, rồi nghe cây đờn kìm dẫn bài, rồi nghe tiếng đờn cò, đờn tranh quấn quýt theo giọng ca. Khi người ca vào câu vọng cổ, chú ý những chỗ ngân dài, những chữ được nhấn, đó là nơi người ca gửi tâm tình.
Khán giả quen thường vỗ tay hoặc khen một tiếng khi người ca xuống xong một câu hay, người đờn chơi một đoạn khéo. Đó là cách giao lưu giữa người nghe và người chơi, khác với buổi hoà nhạc phải im lặng tuyệt đối. Nếu bạn chưa quen, cứ theo mọi người mà vỗ tay.
Trong một buổi đờn ca ở nhà riêng, đám giỗ hay quán nhỏ, nên giữ trật tự, không nói chuyện to lấn tiếng đờn, không đứng chắn chỗ người chơi. Muốn ghi âm, quay phim, hỏi người chơi trước; phần lớn sẵn lòng, có người còn vui vì được ghi lại. Nếu được mời hát một câu, cứ thử, không ai chê người mới cả.
Giữ đờn ca tài tử: việc của cả người nghe
Danh hiệu UNESCO năm 2013 đi kèm trách nhiệm giữ gìn. Nỗi lo chung của giới chơi đờn ca tài tử ở Nam Bộ là lớp nghệ nhân giỏi ngày càng lớn tuổi, người trẻ học ít, không gian chơi tự nhiên như hiên nhà, sân vườn thu hẹp ở đô thị. Tây Ninh cũng không nằm ngoài xu hướng đó.
Có nhiều cách để góp phần giữ: các trường đưa đờn ca tài tử vào hoạt động ngoại khoá; câu lạc bộ mở lớp cho thiếu nhi; gia đình khuyến khích con cháu học đờn từ ông bà; người nghe đi xem các buổi biểu diễn, mua bản thu của nghệ nhân. Ghi âm, ghi hình những nghệ nhân lớn tuổi trong vùng cũng là việc có ích lâu dài.
Với người bình thường, đơn giản nhất là lắng nghe. Lần sau trong một đám giỗ, nếu có chú bác lấy đờn ra, hãy ngồi lại nghe hết một bài thay vì cầm điện thoại. Những buổi như thế là cách đờn ca tài tử đã sống qua hơn một thế kỷ ở Nam Bộ.
Câu hỏi thường gặp
Đờn ca tài tử được UNESCO ghi danh năm nào?
Năm 2013, nghệ thuật đờn ca tài tử Nam Bộ được UNESCO ghi danh vào danh sách di sản văn hoá phi vật thể đại diện của nhân loại. Đây là di sản chung của các tỉnh Nam Bộ, trong đó có Tây Ninh.
Ở trung tâm Tây Ninh nghe đờn ca tài tử ở đâu?
Bạn có thể nghe trong các chương trình văn nghệ dịp lễ, hội thi, hoạt động của nhà văn hoá và câu lạc bộ ở phường, hoặc trong các đám tiệc, đám giỗ. Lịch thay đổi, nên hỏi nhà văn hoá phường hoặc trung tâm văn hoá của tỉnh.
Đờn ca tài tử và cải lương khác nhau thế nào?
Đờn ca tài tử là nhạc thính phòng của người chơi không chuyên, chơi ở hiên nhà, đám tiệc. Cải lương là sân khấu kịch hát có diễn viên, phông cảnh, kể một câu chuyện. Cải lương phát triển từ đờn ca tài tử và dùng chung nhiều bài bản, nhất là vọng cổ.
Người lớn tuổi có học đờn ca tài tử được không?
Được. Nhiều thành viên câu lạc bộ bắt đầu học khi đã lớn tuổi, sau khi nghỉ hưu hoặc có thời gian rảnh. Đờn ca tài tử không đòi hỏi biểu diễn chuyên nghiệp, chỉ cần yêu thích, kiên nhẫn và chơi đều đặn cùng mọi người.
Bài vọng cổ có nguồn gốc từ đâu?
Vọng cổ phát triển từ bài Dạ cổ hoài lang của nhạc sĩ Cao Văn Lầu, ra đời khoảng năm 1919. Qua nhiều giai đoạn, bài được phát triển thành vọng cổ với nhiều câu, trở thành bài phổ biến nhất của cả đờn ca tài tử và cải lương.
