Tây Ninh có lịch lễ hội dày gần như quanh năm: mùa đông nhất là tháng Giêng âm lịch với hội Xuân núi Bà Đen và đại lễ đầu năm ở Tòa Thánh (Hòa Thành cũ, nay phường Long Hoa); giữa năm có lễ vía Bà tháng Năm âm lịch, Phật đản, Vu lan; mùa thu có rằm tháng Tám với đại lễ của đạo Cao Đài và Trung thu; cuối năm có lễ hội của người Khmer và Giáng sinh ở các giáo xứ.
Phần lớn các lễ hội lớn diễn ra ngoài phường Tân Ninh, ở núi Bà, ở Tòa Thánh, ở các phum sóc, giáo xứ trong tỉnh, nhưng người ở trung tâm sống trong nhịp của chúng: đi lễ, đón khách, buôn bán theo mùa, tránh đường đông. Bài này đi qua từng tháng, nêu ngắn mỗi dịp và điều người phố cần biết. Ngày cụ thể theo âm lịch hoặc theo thông báo của ban tổ chức từng năm, nên kiểm lại trước khi đi.
Tháng Giêng âm lịch: mùa hội lớn nhất năm
Ngay sau Tết Nguyên đán, Tây Ninh bước vào mùa hội đông nhất. Hội Xuân núi Bà Đen thu hút khách hành hương, du xuân từ khắp Nam Bộ, đông nhất từ những ngày đầu năm đến khoảng rằm tháng Giêng và còn kéo dài thêm ít tuần. Cùng thời gian đó, Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ có đại lễ đầu năm của đạo Cao Đài, tín đồ từ nhiều tỉnh đổ về.
Các chùa trong và quanh trung tâm đông người đi lễ đầu năm, nhất là rằm tháng Giêng. Nhiều đình làng tổ chức lễ cúng cầu an đầu năm theo lệ riêng. Với người ở phường Tân Ninh, tháng Giêng là tháng đi chùa, đi núi, thăm họ hàng, và cũng là tháng phố trung tâm đông khách nhất: chỗ nghỉ kín, quán ăn sáng đông từ sớm, đường dẫn về núi Bà và Tòa Thánh có giờ kẹt.
Nếu bạn ở trung tâm và không định đi hội, nên tránh các trục đường dẫn về hai nơi này vào giờ cao điểm. Nếu định đi, xuất phát thật sớm, mang nước, ăn mặc kín đáo, giữ đồ cá nhân cẩn thận ở chỗ đông.
Lịch lễ hội trong năm theo tháng
Bảng tổng hợp những dịp người Tây Ninh hay nhắc đến. Thời gian ghi theo thói quen chung; ngày giờ cụ thể từng năm do ban tổ chức, cơ quan địa phương hoặc cộng đồng liên quan thông báo:
| Thời gian | Dịp | Diễn ra chủ yếu ở | Ảnh hưởng tới trung tâm |
|---|---|---|---|
| Tháng Giêng âm lịch | Hội Xuân núi Bà Đen, đại lễ đầu năm ở Tòa Thánh, rằm tháng Giêng | Núi Bà, Hòa Thành cũ, các chùa | Khách đông nhất năm, chỗ nghỉ kín |
| Khoảng giữa tháng Tư dương lịch | Tết Chôl Chnăm Thmây của người Khmer | Chùa Khmer, phum sóc trong tỉnh | Ít ảnh hưởng, người Khmer ở phố về quê |
| Tháng Tư âm lịch | Lễ Phật đản | Các chùa | Chùa trong phố trang trí, đông người buổi tối |
| Tháng Năm âm lịch | Lễ vía Bà ở núi Bà Đen | Núi Bà | Khách hành hương tăng, đường lên núi đông |
| Tháng Bảy âm lịch | Lễ Vu lan, rằm tháng Bảy | Chùa, gia đình | Chợ bán nhiều hoa, đồ chay, đồ cúng |
| Tháng Tám âm lịch | Đại lễ rằm tháng Tám ở Tòa Thánh, Trung thu | Hòa Thành cũ, khắp phố | Tín đồ về đông; trẻ con rước đèn trong phố |
| Cuối tháng Tám, tháng Chín âm lịch | Lễ Sene Dolta của người Khmer | Chùa Khmer, gia đình Khmer | Ít ảnh hưởng tới trung tâm |
| Rằm tháng Mười âm lịch | Lễ Ok Om Bok của người Khmer | Phum sóc, chùa Khmer | Ít ảnh hưởng tới trung tâm |
| Tháng Mười Hai dương lịch | Giáng sinh | Các giáo xứ | Hang đá, đèn trang trí, người đi xem đông buổi tối |
| Thay đổi theo lịch Hồi giáo | Tháng chay Ramadan của người Chăm | Các làng Chăm, thánh đường | Ít ảnh hưởng tới trung tâm |
Ngoài ra còn các ngày lễ chung của cả nước, các ngày kỷ niệm của tỉnh, và lễ cúng đình theo lệ từng làng. Cuối tuần và các kỳ nghỉ lễ dài, khách từ TP.HCM lên Tây Ninh chơi cũng tăng rõ.
Giữa năm: vía Bà tháng Năm, Phật đản và Vu lan
Sau mùa hội đầu năm, núi Bà Đen còn một dịp đông khách nữa là lễ vía Bà vào khoảng đầu tháng Năm âm lịch. Đây là dịp lễ truyền thống gắn với tín ngưỡng thờ Bà ở núi, người dân quanh vùng và khách từ các tỉnh lân cận về dâng hương. So với tháng Giêng thì quy mô nhỏ hơn, nhưng người buôn bán, xe dịch vụ ở trung tâm vẫn nhận ra một đợt khách tăng.
Tháng Tư âm lịch có lễ Phật đản. Các chùa trong phố và quanh vùng treo cờ, kết hoa, thắp đèn, tổ chức các buổi lễ, có nơi có rước. Buổi tối những ngày này, người dân đi lễ chùa đông, cổng chùa sáng đèn. Tháng Bảy âm lịch có lễ Vu lan, mùa của lòng hiếu thảo theo quan niệm phổ biến ở Việt Nam: nhiều người đi chùa, cài hoa hồng lên áo, gia đình cúng rằm tháng Bảy ở nhà.
Những dịp này chợ trung tâm có nhịp riêng: bán nhiều hoa, trái cây, nhang đèn, đồ chay, bánh trái. Quán chay đông. Với người làm ăn ở phố, đây là những mốc đáng ghi vào lịch nhập hàng.
Rằm tháng Tám: đại lễ ở Tòa Thánh và Trung thu trong phố
Rằm tháng Tám âm lịch ở Tây Ninh có hai lớp ý nghĩa cùng lúc. Với đạo Cao Đài, đây là dịp đại lễ lớn trong năm ở Tòa Thánh, Hòa Thành cũ; tín đồ từ khắp nơi về, các tuyến đường quanh Tòa Thánh rất đông. Nhiều đoàn đi qua trung tâm phường Tân Ninh, nghỉ chân, ăn chay. Lịch và quy mô cụ thể do Tòa Thánh thông báo.
Những ngày này, các quán chay trong phố và quanh khu Hòa Thành cũ rất đông, nhiều gia đình địa phương mở cửa đón người quen từ xa đến nghỉ nhờ, nấu cơm chay đãi khách. Đó là một nét hiếu khách quen thuộc của người Tây Ninh vào mùa lễ.
Với trẻ con và các gia đình trong phố, rằm tháng Tám là Tết Trung thu. Những tuần trước đó, chợ và phố trung tâm bày bán lồng đèn, bánh trung thu, đồ chơi. Tối rằm, trẻ con cầm lồng đèn đi quanh xóm, các khu phố, trường học, nhà văn hoá tổ chức phá cỗ, múa lân. Không khí rộn ràng nhất vào chập tối.
Vì hai dịp trùng nhau, những ngày quanh rằm tháng Tám là lúc phố trung tâm và các trục sang Hòa Thành cũ đông nhất trong nửa sau của năm. Người địa phương thường chia thời gian: ban ngày tránh đường đông, buổi tối đưa con đi chơi Trung thu gần nhà.
Cuối năm: lễ hội của người Khmer và Giáng sinh
Sene Dolta. Khoảng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín âm lịch, người Khmer có lễ Sene Dolta, dịp tưởng nhớ tổ tiên, sum họp gia đình, mang lễ vật đến chùa. Lễ diễn ra chủ yếu ở các phum sóc và chùa Khmer trong tỉnh.
Ok Om Bok. Rằm tháng Mười âm lịch là lễ Ok Om Bok, gắn với mùa vụ và mặt trăng, có nghi thức cúng trăng, ăn cốm dẹp, ở nhiều nơi có thả đèn nước, đua ghe. Ở Tây Ninh quy mô nhỏ hơn các tỉnh miền Tây có đông người Khmer, diễn ra trong cộng đồng.
Giáng sinh. Tháng Mười Hai dương lịch, các giáo xứ trong và quanh trung tâm trang trí hang đá, đèn sao. Buổi tối những ngày trước và trong đêm Giáng sinh, nhiều gia đình, kể cả người không theo Công giáo, chở con đi xem hang đá. Đường quanh nhà thờ đông xe vào chập tối.
Chuẩn bị Tết. Từ tháng Chạp âm lịch, phố chợ trung tâm chuyển sang nhịp mua sắm Tết, vòng lễ hội trong năm khép lại rồi mở ra ngay sau giao thừa.
Đi xem lễ hội ở Tây Ninh: những điều nên nhớ
Dù bạn là người ở trung tâm đi chơi hay khách từ xa đến, vài nguyên tắc sau giúp những ngày hội trọn vẹn và lịch sự:
- Kiểm lịch chính thức: ngày giờ lễ thay đổi theo âm lịch và theo thông báo của ban tổ chức; không dựa vào lịch năm trước.
- Đi sớm, về sớm: lễ hội lớn đông nhất vào giữa buổi sáng và chiều tối; sáng sớm dễ đi lại hơn.
- Ăn mặc kín đáo: phần lớn lễ hội gắn với nơi thờ tự, cần quần dài, áo có tay.
- Tôn trọng nghi lễ: không chen vào đoàn rước, không leo trèo lên công trình, hỏi trước khi chụp người.
- Giữ đồ cá nhân: chỗ đông là nơi dễ mất ví, điện thoại.
- Không tin lời mời mua bán, xin tiền bất thường: lễ vật, công đức nên đưa trực tiếp ở nơi có người phụ trách.
- Chuẩn bị cho nắng: mang nước, nón, áo khoác; người lớn tuổi nên nghỉ giữa chừng.
Với lễ hội của cộng đồng người Khmer, người Chăm, nếu bạn không thuộc cộng đồng mà muốn đến xem, nên đi cùng người quen trong cộng đồng hoặc hỏi trước ban quản trị chùa, thánh đường để biết phần nào khách được tham dự.
Lễ hội và nhịp làm ăn ở phố trung tâm
Với người buôn bán ở phường Tân Ninh, lịch lễ hội gần như là lịch kinh doanh. Tháng Giêng là mùa chỗ nghỉ, quán ăn, xe dịch vụ, hàng chay, đặc sản bán chạy nhất. Rằm tháng Bảy, rằm tháng Tám là mùa của hoa, trái cây, bánh trung thu, lồng đèn. Tháng Chạp là mùa vải, quần áo, bánh mứt, hoa Tết. Ngược lại, những tháng giữa mùa mưa, không có dịp lớn, phố chậm hơn hẳn.
Nhịp đó cũng ảnh hưởng đến đời sống người dân không buôn bán: mùa hội đường đông, khó đặt chỗ, giá dịch vụ có thể tăng; mùa vắng thì yên tĩnh, dễ đi lại. Người mới đến chỉ cần sống qua một năm là thuộc lịch này.
Cuối cùng, lễ hội ở Tây Ninh không chỉ là dịp đông vui. Với nhiều gia đình, đó là những ngày trở về, sum họp, giữ nếp nhà. Người Tây Ninh đi làm xa thường cố về vào Tết, tháng Giêng hoặc rằm tháng Tám, và phố trung tâm những ngày ấy vì thế có không khí rất riêng.
Câu hỏi thường gặp
Lễ hội núi Bà Đen diễn ra khi nào?
Mùa đông nhất là hội Xuân đầu năm âm lịch, từ sau Tết đến khoảng rằm tháng Giêng và kéo dài thêm ít tuần. Ngoài ra có lễ vía Bà vào khoảng đầu tháng Năm âm lịch. Ngày giờ cụ thể từng năm do ban tổ chức thông báo, nên kiểm trước khi đi.
Tòa Thánh Tây Ninh có những dịp lễ lớn nào?
Người dân thường nhắc đến đại lễ đầu năm vào tháng Giêng và đại lễ rằm tháng Tám âm lịch, khi tín đồ Cao Đài từ nhiều tỉnh về Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ, nay là phường Long Hoa. Lịch và quy mô cụ thể do Tòa Thánh thông báo mỗi năm.
Tháng nào ở Tây Ninh đông khách nhất?
Tháng Giêng âm lịch là đông nhất, do hội Xuân núi Bà Đen và đại lễ đầu năm ở Tòa Thánh diễn ra cùng lúc. Những ngày quanh rằm tháng Tám và các kỳ nghỉ lễ dài cũng đông. Nên đặt chỗ nghỉ sớm nếu đi vào các dịp này.
Người Khmer ở Tây Ninh có những lễ hội nào?
Ba dịp lớn là Tết Chôl Chnăm Thmây vào khoảng giữa tháng Tư dương lịch, lễ Sene Dolta khoảng cuối tháng Tám, đầu tháng Chín âm lịch, và lễ Ok Om Bok vào rằm tháng Mười âm lịch. Lễ diễn ra chủ yếu ở chùa Khmer và phum sóc trong tỉnh.
Ở trung tâm Tây Ninh có hoạt động Trung thu không?
Có. Những tuần trước rằm tháng Tám, chợ và phố trung tâm bán lồng đèn, bánh trung thu. Tối rằm, trẻ con rước đèn quanh xóm, các khu phố, trường học, nhà văn hoá thường tổ chức phá cỗ, múa lân. Lịch cụ thể do từng nơi thông báo.
Đi lễ hội ở Tây Ninh cần chuẩn bị gì?
Kiểm lịch chính thức của năm, đi sớm, ăn mặc kín đáo, mang nước và đồ chống nắng, giữ đồ cá nhân cẩn thận ở chỗ đông. Tôn trọng nghi lễ, không chen vào đoàn rước, hỏi trước khi chụp người. Lễ vật, công đức đưa trực tiếp nơi có người phụ trách.
