Tây Ninh được nhiều người gọi là "đất Thánh" chủ yếu vì đây là nơi đặt Tòa Thánh của đạo Cao Đài, ở Hòa Thành cũ (nay là phường Long Hoa), và vì trên vùng đất này nhiều tín ngưỡng cùng tồn tại dày đặc: Cao Đài, Phật giáo, Công giáo, Hồi giáo của cộng đồng người Chăm, Tin Lành, cùng các tín ngưỡng dân gian như thờ Bà, thờ thần, thờ cúng tổ tiên.
Với người sống ở trung tâm, phường Tân Ninh, sự đa dạng này hiện ra rất đời thường: áo dài trắng của người đi lễ buổi sáng, tiếng chuông chùa, tiếng chuông nhà thờ, những bữa cơm chay ngày rằm, những đoàn khách hành hương lên núi Bà đầu năm. Bài này tả bức tranh đó như một nét văn hoá vùng, không bàn giáo lý, không so sánh đúng sai giữa các tín ngưỡng.
Cái tên "đất Thánh" đến từ đâu
Cách gọi "đất Thánh Tây Ninh" phổ biến trong dân gian, nhất là ở Nam Bộ. Lý do dễ thấy nhất là Tòa Thánh Tây Ninh, công trình trung tâm của đạo Cao Đài, một đạo hình thành ở Nam Bộ và khai đạo năm 1926. Tòa Thánh nằm ở Hòa Thành cũ, cách trung tâm phường Tân Ninh một quãng xe ngắn, không thuộc địa giới phường. Với người khắp nơi, nhắc Tây Ninh là nhắc đến công trình này và những dịp lễ lớn thu hút đông người.
Nhưng cách gọi đó còn gắn với núi Bà Đen, ngọn núi đơn độc giữa đồng bằng ở phía đông bắc trung tâm, nơi có quần thể chùa và miếu thờ Bà mà khách hành hương từ nhiều tỉnh tìm đến, đông nhất vào tháng Giêng. Thêm vào đó là mật độ chùa, thánh thất, nhà thờ, thánh đường, đình miếu khá dày trên một vùng đất không lớn.
Cần nói rõ: "đất Thánh" là một cách gọi văn hoá, thể hiện ấn tượng của người ngoài về đời sống tín ngưỡng phong phú ở đây. Không phải ai ở Tây Ninh cũng theo một tín ngưỡng nào, và đời sống hằng ngày ở phố trung tâm vẫn chủ yếu là buôn bán, đi làm, đi học như mọi đô thị khác.
Các cộng đồng tín ngưỡng hiện diện ở Tây Ninh
Bảng dưới không nhằm thống kê số người theo từng đạo, mà giúp hình dung những gì bạn có thể thấy trong đời sống hằng ngày ở trung tâm và quanh vùng:
| Cộng đồng | Nơi sinh hoạt | Dấu hiệu dễ thấy trong đời sống | Dịp đông người |
|---|---|---|---|
| Cao Đài | Thánh thất, điện thờ, Tòa Thánh ở Hòa Thành cũ | Áo dài trắng, nếp ăn chay, giờ cúng trong ngày | Các đại lễ trong năm ở Tòa Thánh |
| Phật giáo | Chùa, tịnh xá, niệm Phật đường | Ăn chay rằm, mùng một, đi chùa đầu năm | Rằm tháng Giêng, lễ Phật đản, Vu lan |
| Công giáo | Nhà thờ giáo xứ, nhà nguyện | Thánh lễ cuối tuần, hang đá mùa Giáng sinh | Giáng sinh, Phục sinh |
| Hồi giáo (người Chăm) | Thánh đường ở các làng Chăm trong tỉnh | Trang phục truyền thống, nếp ăn uống riêng | Tháng chay Ramadan |
| Tin Lành | Nhà thờ, điểm nhóm | Sinh hoạt cuối tuần | Giáng sinh, Phục sinh |
| Tín ngưỡng dân gian | Đình, miếu, am thờ, bàn thờ gia tiên | Cúng giỗ, cúng rằm, thờ Bà, thờ Ông Địa | Lễ hội núi Bà, cúng đình theo làng |
Nhiều gia đình ở Tây Ninh kết hợp thờ cúng tổ tiên với một tín ngưỡng chính, hoặc trong một gia đình có người theo đạo này, người theo đạo khác. Sự đan xen đó là chuyện bình thường ở Nam Bộ.
Sự cùng tồn tại trong đời sống phố thị
Ở phố trung tâm Tây Ninh, không khó để thấy trên cùng một con đường có một ngôi chùa, một thánh thất và một nhà thờ không cách xa nhau. Người dân quen với tiếng chuông, tiếng tụng kinh, tiếng nhạc lễ của nhau. Những dịp lễ lớn của đạo này, người đạo khác vẫn đi qua, nhường đường cho đoàn rước, chúc mừng hàng xóm.
Bữa cơm chay là một ví dụ rõ. Ngày rằm, mùng một, các quán chay đông khách, không chỉ người theo Phật giáo hay Cao Đài mà cả những người chỉ muốn ăn nhẹ, ăn theo bạn bè. Ngược lại, dịp Giáng sinh, nhiều gia đình không theo Công giáo vẫn chở con đi xem hang đá ở các giáo xứ. Đầu năm, người theo nhiều đạo khác nhau cùng lên núi Bà, đi chùa, du xuân.
Sự cùng tồn tại đó không phải không có khác biệt. Mỗi cộng đồng có nếp sinh hoạt, ngày lễ, kiêng cữ riêng. Nhưng trong đời sống hằng ngày, người Tây Ninh có thói quen tôn trọng nếp của nhau, giữ hoà khí với hàng xóm. Đó là điều người mới đến nên học và giữ.
Chính quyền địa phương và các cộng đồng tín ngưỡng cũng thường phối hợp trong những dịp đông người: phân luồng giao thông, giữ trật tự, hỗ trợ y tế cho khách hành hương lớn tuổi. Người dân trung tâm quen với những đợt như vậy và thường chủ động sắp xếp việc đi lại, buôn bán cho phù hợp.
Những điều người mới đến nên biết khi ở gần nơi thờ tự
Trang phục kín đáo. Khi vào chùa, thánh thất, nhà thờ, thánh đường, nên mặc quần dài, áo có tay, không mặc đồ quá ngắn. Một số nơi yêu cầu cởi giày dép trước khi vào; quan sát người địa phương và làm theo.
Giữ yên lặng. Nói nhỏ, tắt chuông điện thoại, không gọi nhau ồn ào, nhất là khi đang có buổi lễ. Trẻ em đi cùng nên được nhắc trước.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Nhiều nơi cho phép chụp ảnh kiến trúc từ bên ngoài, nhưng hạn chế chụp trong khu thờ hoặc chụp người đang hành lễ. Hỏi người trông coi nếu không chắc.
Không đứng chắn đoàn lễ. Khi gặp đoàn rước, đoàn người đi lễ trên phố, dừng xe nhường đường, không bóp còi, không chen ngang.
Không bàn luận, so sánh. Tò mò tìm hiểu là tốt, nhưng tránh tranh luận đúng sai, hơn kém giữa các tín ngưỡng trước mặt người đang theo.
Đồ cúng, lễ vật để đúng chỗ. Nếu muốn dâng hoa, trái cây hay thắp nhang, hỏi người trông coi nên đặt ở đâu. Mỗi nơi có quy định riêng, có nơi không thắp nhang trong điện chính, có nơi chỉ nhận hoa tươi. Làm theo hướng dẫn là cách thể hiện sự tôn trọng rõ nhất.
Núi Bà Đen và tín ngưỡng thờ Bà
Bên cạnh các tôn giáo lớn, tín ngưỡng thờ Bà ở núi Bà Đen là một lớp văn hoá đặc trưng của Tây Ninh. Trên núi có chùa và điện thờ Bà, được nhiều thế hệ người dân Nam Bộ tìm đến viếng, đông nhất vào dịp đầu năm âm lịch. Quanh hình tượng Bà có nhiều câu chuyện dân gian được kể lại khác nhau; bài không đi vào các truyền thuyết đó.
Với người sống ở trung tâm phường Tân Ninh, núi Bà vừa là một mốc trên chân trời, vừa là nơi đi chơi, đi viếng của gia đình vào dịp lễ Tết. Mùa hội, dòng khách hành hương đi qua trung tâm, ăn uống, nghỉ đêm, mua đồ chay, tạo nên một nhịp mùa riêng cho phố chợ.
Tín ngưỡng thờ Bà ở Nam Bộ còn hiện diện ở nhiều miếu nhỏ trong làng, trong xóm, có khi chỉ là một am thờ bên đường. Người Tây Ninh đi qua thường chắp tay hoặc dừng lại thắp nén nhang, một cử chỉ quen thuộc của đời sống dân gian. Đường đi và cách lên núi có ở danh mục điểm đến quanh vùng.
Trong nhiều gia đình ở trung tâm, chuyến lên núi Bà đầu năm là một nếp lặp lại hằng năm, gắn với ký ức tuổi thơ: dậy từ khuya, mang theo cơm nắm, nước uống, cả nhà cùng đi, về đến nhà thì mệt nhoài nhưng vui. Người Tây Ninh đi xa kể về quê thường nhắc lại những chuyến đi như vậy nhiều hơn là nhắc đến bản thân ngọn núi.
Một tuần, một tháng ở phố đa tín ngưỡng
Sống ở trung tâm Tây Ninh một thời gian, bạn sẽ nhận ra lịch sinh hoạt của phố có nhiều lớp chồng lên nhau. Mỗi ngày có những giờ người áo trắng đi lễ ở thánh thất. Cuối tuần, các giáo xứ có thánh lễ, người Công giáo đi lễ sáng sớm hoặc chiều tối, đường quanh nhà thờ đông xe một lúc. Các chùa có buổi tụng kinh, sinh hoạt của phật tử theo lịch riêng.
Trong tháng âm lịch, ngày rằm và mùng một là hai mốc rõ nhất: chợ bán nhiều hoa, trái cây, nhang đèn; quán chay đông; nhiều nhà thắp hương trước cửa. Trong năm, lịch lễ còn dày hơn: Tết Nguyên đán và mùa hội đầu năm, lễ Phật đản, lễ Vu lan, rằm tháng Tám, Giáng sinh, tháng chay Ramadan của người Chăm ở các làng trong tỉnh, Tết của người Khmer, cùng các ngày cúng đình theo làng.
Với người làm ăn ở trung tâm, những mốc này là lịch kinh doanh: ngày nào bán hoa, ngày nào bán đồ chay, mùa nào khách hành hương đông. Với người mới đến, ghi nhớ vài mốc chính giúp bạn hiểu vì sao phố hôm nay đông hơn, vì sao quán quen hôm nay chỉ bán món chay.
Vì sao sự đa dạng này đáng giữ
Một vùng đất có nhiều tín ngưỡng cùng tồn tại hoà thuận là một vốn quý về văn hoá. Nó tạo nên kiến trúc phong phú: mái chùa cong, tháp chuông nhà thờ, thánh thất nhiều màu sắc, đình làng mái ngói. Nó tạo nên lịch lễ hội dày đặc trong năm, nếp ăn uống đa dạng, và cả những giá trị chung như sự tôn trọng, nhường nhịn, giúp đỡ nhau.
Với kinh tế phố thị, các mùa lễ hội cũng mang đến dòng khách hành hương, du lịch, nuôi sống nhiều nghề buôn bán, dịch vụ ở trung tâm. Với người dân, đó là những dịp gặp gỡ, sum họp, giữ nếp nhà.
Giữ sự đa dạng đó không cần điều gì lớn lao: tôn trọng nơi thờ tự của nhau, không xúc phạm niềm tin của người khác, giữ gìn các công trình cũ, ghi lại câu chuyện của đình, chùa, nhà thờ trong xóm mình. Người mới đến Tây Ninh góp phần bằng chính cách cư xử hằng ngày của mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Tây Ninh được gọi là đất Thánh?
Chủ yếu vì Tây Ninh là nơi đặt Tòa Thánh của đạo Cao Đài ở Hòa Thành cũ, nay là phường Long Hoa, và vì có núi Bà Đen với tín ngưỡng thờ Bà nổi tiếng, cùng mật độ nơi thờ tự dày đặc. Đây là cách gọi dân gian thể hiện ấn tượng về đời sống tín ngưỡng phong phú.
Tòa Thánh Tây Ninh có nằm trong phường Tân Ninh không?
Không. Tòa Thánh nằm ở Hòa Thành cũ, nay thuộc phường Long Hoa, cách trung tâm phường Tân Ninh một quãng xe ngắn. Người ở trung tâm thường đi viếng hoặc đưa khách đến tham quan trong ngày.
Ở Tây Ninh có những tín ngưỡng nào?
Có Cao Đài, Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Hồi giáo của cộng đồng người Chăm, và các tín ngưỡng dân gian như thờ cúng tổ tiên, thờ Bà, thờ thần ở đình miếu. Nhiều gia đình kết hợp thờ cúng tổ tiên với một tín ngưỡng chính.
Người không theo đạo nào sống ở Tây Ninh có thấy lạ không?
Thường không. Nhiều người ở Tây Ninh không theo tín ngưỡng nào cụ thể nhưng vẫn quen với nếp ăn chay ngày rằm, đi chùa đầu năm, xem hang đá Giáng sinh như một phần văn hoá chung. Điều quan trọng là tôn trọng nếp của người khác.
Đi tham quan nơi thờ tự ở Tây Ninh cần chú ý gì?
Mặc trang phục kín đáo, giữ yên lặng, hỏi trước khi chụp ảnh trong khu thờ hoặc chụp người hành lễ, nhường đường cho đoàn lễ. Quan sát người địa phương để biết nơi nào cần cởi giày dép, và không tranh luận về tín ngưỡng.
